Lingua morte

De Wikipedia, le encyclopedia libere
Saltar a: navigation, cercar

Un lingua morte es un lingua qui actualmente non ha parlatores native et pro isto illo non se usa in necun communitate natural de parlatores.

Totevia alicunos linguas morte se usa como secunde lingua, lingua classic o como lingua liturgic, malgrado le lingua jam non es acquirite de nemo como lingua materne. Incluse in istes casos le lingua non seque le cammino normal de evolution et disveloppamento qui occurre con el passo del tempo in le linguas vive.

Le termino "extinction linguistic" es usate generalmente pro describer le processo de substitution linguistic per le qual un lingua pote perder tote lor parlatores.

Causas del disparition del linguas[modificar | modificar fonte]

Existe multe causas per le qual un lingua pote disparer. Un exemplo es le conquesta de America. In iste epocha initio un processo de espaniolisation, isto conjunctemente con le forte influentia cultural europee que occurreva durante le seculo XVIII, faceva que le numero de parlatores native de le linguas indigenas in le continente se reduceva pauc a pauc, et in alcunos casos iste linguas dispareva. Existe tres manieras principales per le qual mori un lingua:

  • La substitution linguistic o cambio de lingua
  • La evolution linguistic o cambio linguistic
  • La disparition del parlatores a causa del violentia, guerras o epidemias, historicamente iste causa es minus sovente que le duo alteres.

Substitution linguistic[modificar | modificar fonte]

Le cambio de un lingua per altere esseva causate historic pro la causas sequente, iste causas non es excludente, pro isto un lingua pote disparer pro duo o plus causas:

Violentia. Guerras, invasiones et colonisationes pote facer disparer physicamente al parlatores de un lingua o pote cambiar un lingua per altere. Isto occurreva con le linguas de Tasmania (et in tote Australia) e con alicun linguas indigena del continente americano, super toto en America del Nord. Quando occurre isto a vices se dice que occurre un "linguicidio"

Catastrophes natural e malade. Catastrophes natural como le Tsunami occurrite in Indonesio pote facer disparer physicamente un population o lassar le population in tal stato que lor parlatores debe refugiar se in altere cultura, et in le processo le population adopta le lingua et le habitudes del cultura del loco.

Un malade pote infectar un population sin defensa natural a iste malade, pro isto le scientificos debe haber multe caution quando visita populationes distante proque le infection de un malade pote esser mortifere por un tribo parve. Isto affecta multo le linguas de iste tribos, per exemplo, on sape que le Lingua arauá dispareva in 1877 a causa de un epidemia de rubeola.

Pression economic. In iste caso la disparition se produce proque le parlatores pensa que lor filios habera un melior futuro si illes apprende un lingua distincte de le lingua materne de lor parentes. In duo generationes le lingua original essera in periculo de disparer. Isto es le caso del pression anglese super multe alteres linguas, includente alicun linguas national como le danese[1] [2] et le norvegian[3], ma iste linguas ancora non es in ver periculo. In le passate alcun activitates economic habeva un effecto disastrose super le populos indigena, per exemplo le febre del cauchu occide massivamente numerose populos amazonic, specialmente in le nord de Peru.

Prestigio cultural. Le disparition de un lingua a causa del prestigio cultural es fortemente ligate anque al pression economic proque sovente le prestigio cultural surge del ricchessa material. Le prestigio cultural es le principal causa de disparition de linguas parve. In le comencio le lingua alien obtene prestigio et le elite cultural o economic comencia usar le lingua, pauc tempo post le lingua es apprendite de altere classes social et le infantes jam non apprende le lingua ancian, in vice de isto illes apprende le lingua plus prestigiose. Plure linguas haverea suffrite iste processo per le romanisation quando le latino substitueva le lingua ubi hodie es parlate le linguas romanic in Europa et anque quando le colonisatores portava lor linguas al America.

Cambio voluntari. Isto non occurre sovente, ma existe casos registrate in le quales in population ha decidite voluntarimente cambiar lor lingua per altere[4] In alicun momento inter le seculo XVIII y XIX le tribo icahuates del nord de Peru, decideva viagiar al sud, pro iste illes misce se con le muniches y esseva absorbite per illes.

Intermaritage. Historicmente le tribos linguistic et culturalmente parve, qui ha practicate le intermaritage con personas de alteres linguas qui es multe plus diffundite, ha filios con un cognoscimento povre del lingua plus minoritate. En Brasil plure tribos con un population parve in le seculo XX practicava le intermaritage et in le processo illes substitueva lor linguas indigena per le portugese. Frequentemente le linguas national reimplacia le linguas minoritate.

Evolution linguistic[modificar | modificar fonte]

Alicun vices un lingua non dispare simplemente, ma illo suffre un serie de cambio linguistic qui affecta lor phonologia et lor grammatica. De iste maniera le lingua scribite es multo differente del lingua parlate. Con le tempo le nove parlatores qui non ha recipite education formal super le textos plus ancian del lingua non pote comprender iste lingua ancian et alora on dice que le lingua del scriptos es un lingua morte differente del lingua parlate super le qual le parlatores native ha un cognoscimento intuitive super lor structura. Iste caso es multo sovente in le historia et il es le maniera in que se converteva in lingua morte le latino, le chinese classic, le sanscrito et le egyptian classic. Omne iste linguas evolveva in alteres linguas (Per exemplo, le latino evolveva in le linguas romanic).

Revivification et superviventia del linguas[modificar | modificar fonte]

Existe solmente un caso, le hebree, in le qual un lingua morte ha essite "revivite". Le hebree habeva essite substituite in le antiquitate per le aramee. Tamen le lingua habeva essite conservate como un lingua liturgic et il era usate in le seculo XIX per le movimentos sionistic. Le decision de dar al le stato de Israel in lingua "neutral" como lingua oficial, esseva le impulso final por reviver le lingua.

In le caso de lingua in risco de disparer, on ha facite diverse probas de conservar linguas minoritate, alicun probas ha essite successose et alteres non.

Un successo es le exemplo del finlandese, qui esseva instaurate et fomentate como lingua official per le governamento finlandese post lor independentia. Le lingua era menaciate pro le prestigio del svedese, le qual actualmente anque es un lingua official de Finlandia. Alteres plus parve successos es le casos del euskera et le irlandese, le quales habeva plus parlatores in 2004 que in 1954, tamen lor futuro es incerto. In ambe casos ha essite decretate iste linguas como co-officiales in lor territorios (Le irlandese es lingua official del Union Europee).

Linguas morte "classic"[modificar | modificar fonte]

Le latino, le grec ancian et le sanscrito es linguas sovente considerate como linguas morte. Tamen, existe personas qui argumenta que istas linguas no son linguas morte proque ancora hodie alicun scientias totevia usa multo del lexico de iste linguas et anque existe multe personas qui es capabile parlar iste linguas como secunde lingua.

Per exemplo, le latino es le lingua official del ecclesia catholic. Le latino haverea aggrandi lor lexico per 60.000 nove parolas et locutiones in le ultime seculos. Exemplo, le parola "vis atomica" por «poter nuclear», "res volans ignota" por «objecto volante non identificate». Le latino continuava essente usate in textos scientific et philosophic multo tempo post que le lingua esseva considerate como morte, ista tendentia se manteneva usque le seculo XIX. Post le Prime Guerra Mundial le cognoscimento del grec classic jam non esseva commun in Francia inter le personas con education.

Iste typo de "vita" es possibile solmente por un numero parve de linguas qui es ligate a un cultura con sufficiente prestigio, e isto permitte le uso del linguas in le ambito scientific, judicial o ecclesiastic. Per lor uso liturgic se ha conservate linguas como le lingua slavonic ecclesiastic, le lingua coptic, le sanscrito, etc.

Lista de linguas morte et moribunde[modificar | modificar fonte]

Alicunos del linguas morte plus importante se monstra a continuation:

Linguas morte de Europa et circa
Período Lenguas muertas
Etate antique Latino (circa seculo VII), grec ancian (c. seculo III), ibero (c. s. I), celtibero (c. s. I), etrusco (c. s. I), hittite (c. s. XI a.E.C.), egyptian classic (c. s. VII a.E.C), hunnic (c. s. V-VI), akkadian (c.s. III a.E.C).
Medievo Gothico (c. s. IX), mozarabic (c. s. XII), tocharian (c. s. X).
Etate moderne Guanche (s. XVI), coptic (c. s. XV), borusse/prussian antic (c. s. XVIII), cornico (le ultime parlator Dolly Pentreath morava in 1777).
Etate contemporanee Dalmatese (Le ultime parlator, Antonio Udina, morava in 1898), mannese (Le ultime parlator, Ned addrell, morava in 1977).

Referentias

  1. In inglese: Encroaching English Erodes Local Languages del BBC (maio de 2003)
  2. Plurlinguismo?
  3. Munduko hizkuntzen amarauna
  4. In Espaniol. Claude Hagège, Non al morte del linguas, ISBN 84-493-1175-6, pagina 129, La decision publica del yaaku