Historia economic del Italia preunitari

La historia economic del Italia preunitari percurre le cambiamentos economic e social del territorio italian ab le epocha roman usque al unitate de Italia (1860).

In epocha Roman, le peninsula italian habeva un densitate demographic e un floritura economic plus elevate in comparation con le resto de Europa e del conca mediterranee, specialmente durante le seculos I e II. A partir del seculo III p.Chr., le imperio Roman initiava su declino. Durante le alte Medievo (seculos VII-IX) le economia esseva deprimite, de semi-subsistentia, e gravitava circum le centros feudal. A partir del seculo X, le population e le economia italian recommenciava a crescer, insimul con le centros urban. Con le tempore, se disveloppava vaste retes commercial que ligava le centros italian a un conca de relationes ab Asia usque a Europa septentrional. Iste centros de activitates manufacturari, financiari, mercantil e cultural rendeva le economia italian plus prospere que le altere paises europee. Le arrivata del peste nigre al medietate del 1300 decimava le population, ma esseva tosto sequite per un renascentia economic. Iste crescimento produceva un floride economia renascentista, avantiate in comparation con le altere paises europee. Le sectores de punta del territorio italian esseva le textil (productos elaborate de lana e seta, amplemente exportate), le servicios bancari e le transportos maritim. Durante le 1600 le systema economic se debilitava e le interprises ligate al major centros urban declinava. Hollanda, Anglaterra e Francia assumeva un rolo economic prominente in Europa e Italia perdeva le position dominante in le exportationes textil, in le intermediationes financiari e in le transportos maritim. Le stagnation initiava un fragmentation del relationes economic in le area italian. Inter le dece-octave e le medietate del dece-nono seculo, Italia remaneva subdividite in parve statos e a dispecto de diverse reformas remaneva un territorio peripheric e deprimite.

Tendenta del economias ante le crescimento moderne

Caracteres general del crescimento del PIB in le economias preindustrial

Le economias del passato, ante le industrialisation, esseva characterisate per un tendenta differente de illo actual. A differentia de hodie, le producto aggregate, que es le activitate productive total de un pais, e le producto per capita, que es un indicator que permitte de evalutar le nivello de vita de un singule individuo del population, non cresceva sovente insimul. Isto es debite al facto que, insimul al crescimento del producto aggregate, il es presente un forte crescimento del population, que totevia cresceva plus rapidemente que le production. Isto comportava un forte pression super le ressources que resultava in un diminution del producto per capita in le longe periodo, usque que un factor externe, como faminas e epidemias, causava un diminution del population que resultava in un crollo del producto aggregate e un augmento del ricchessa per capita.^[1] Iste modello de crescimento se manteneva in grande parte de Europa Occidental usque a 1820, quando gratias al introduction de importante innovationes le initio del crescimento moderne esseva possibile, characterisate per un augmento rapide de tote le tres variabiles.^[1]

Tendenta del crescimento italian ab le anno mille

Iste modello de crescimento se disveloppava etiam in Italia. Post un longe phase de declino e stagnation del population e del producto aggregate durante le tardive antiquitate e le alte Medievo, un crescimento rapide in le basse Medievo sequeva.

De facto, circum le anno mille, a causa de varie cambiamentos, habeva un augmento rapide del producto aggregate e del population. Se estima que in tre centos annos le producto aggregate e le population ha augmentate respectivemente de cinque e tres vices; le mesme occurre in modo multo modeste pro le producto per capita con un augmento de circa 50%, iste cifra es multo inferior si nos prende in conto que se estima un fortissime augmento del disigualitates.^[3]

Circum le dece-tertie seculo, le augmento del population portava un forte pression super le ressources, causante le diminution del rendimentos del travalio e del capital; pro pejorar iste situation, se addeva le fin del periodo calide medieval que conduceva a collectas multo minus abundante, lo que causava diverse faminas. Iste situation se modifica in 1346 con le reapparition del Peste. A differentia del passato, a causa del augmento del densitate de habitation e del augmento del mobilitate, un alte taxa de mortalitate se disveloppava durante plure annos, lo que duceva a un forte diminution del population. Le diminution del population comportava un cadita del producto aggregate ma un augmento del producto per capita e un diminution del disigualitates pro le augmento del salarios, causate per le manco de fortia de travalio, que permitteva al travaliatores haber un major fortia contractual in comparation con le passato. Iste phase se mantene usque a 1550, quando Europa ha recuperate le population e le producto aggregate del periodo ante-peste. A differentia del passato, totevia, diverse innovationes esseva presente: melior embarcationes, le impression, le discoperimento de nove continentes, le consumo de patatas e mais e le uso domestic del carbon; lo que permitteva un augmento additional del population e del producto aggregate, sin cambiamentos del producto per capita que recommencera a diminuer del dece-octave seculo usque a 1820.^[1]

Ab 1820, pro un serie de innovationes, como le rotation continue del culturas, que permitte usar le campos sin interruptiones, aboliente le maggese, e super toto a transverso del creation del machina a vapor, le crescimento moderne habeva su initio. Italia initiava iste modello de crescimento plus tarde pro le manco de carbon que impediva un modernisation del systema secundari e le impossibilitate de applicar le rotation continue, viste que pro permitter iste modernisation un grande quantitate de fertilisante esseva necessari, lo que esseva possibile solo a transverso del mantenentia de bestial de dimensiones importante, que haberea necessitate abundantia de pasturage. Le conditiones pro facer isto esseva presente in le regiones humide, e ergo in Nord Europa. Verso le fin del dece-nono seculo, gratias a nove innovationes como le petroleo, le electricitate e le fertilisantes chimic, le processo de crescimento moderne esseva possibile etiam pro Italia.^[1]

Epocha roman

Vide anque: Economia romana

Ascenso (seculos III a.Chr.-II p.Chr.)

Historicos e economistas ha tentate de reconstruer un vision del economia del seculos roman e de su cambiamentos secundo le interpretation contemporanee del economia; alcun ha etiam interprendite studios quantitative. Le studios non ha arrivate a resultatos precise generalmente compartite. Totevia, alcun notiones general super le economia del epocha roman ha devenite satis acceptate.^[2]

Le peninsula italian habeva un densitate demographic e un floritura economic plus elevate in comparation con le resto de Europa e del conca mediterranee. Isto vale in particular pro le seculos I e II, que representava un periodo de relative stabilitate politic e de picco del conditiones economic. Le estimationes demographic del population italian del epocha roman varia. Le plus acceptate lo attesta a 7-8 milliones. Alcun eruditos lo estima usque a 15-16 milliones: iste estimation representarea un nivello que solmente in le dece-octave seculo haberea essite attingite de nove.^[2]

Le potere economic imperial accentrava verso Italia le fluxo de ressources economic ab le provincias. Le relative floritura economic esseva etiam sustenite per institutiones politic e administrative avantiate (incluse le systema juridic); per le competentias technologic (specialmente in le sector del constructiones) e scientific; e per le progresso cultural general, super toto in le numerose citates.^[2]

Le evaluationes quantitative del economia roman hodie disponibile es considerate speculative. Totevia, ultra le cifras absolute, illos suggere un ricchessa significativemente major in le peninsula in comparation con altere regiones de Europa meridional e del conca del Mediterraneo. Super toto, le estimationes hypostisa que, durante le tres seculos precedente le etate Augustee, habeva un crescimento del revenito per capita medie: pro observar un altere evenimento de iste typo, il es necessari attender usque al insurgentia del etate industrial.^[2]

Declino (seculos III-VI p.Chr.)

Vide anque: Crisi del III secolo e Iugatio-capitatio

A partir del seculo III p.Chr., le imperio Roman initiava su declino. Le historicos ha proponite centenas de theorias super su causas (politic, economic, demographic, social, cultural, ambiental): il es probabile que multe factores ha concurrite a causar lo. Un facto objective esseva le declino demographic que affligeva le peninsula, que alcun historicos liga a duo pandemias (seculos II e III).^[2]

Al fin del seculo III, le administration del Imperator Diocleziano introduceva un importante reforma fiscal: pro le prime vice le population italian esseva taxate (antea illo esseva exempte). Le taxation colpiva particularmente le zonas minus populate del Imperio e contribueva al ulterior cadita demographic in le regiones occidental, inter le quales Italia. Pro permitter le stabilitate fiscal in fronte al declino demographic e economic, le Imperio impediva le paisanos de mover se, e los vinculava al terra, instituente le colonato; etiam al appartenentes a alcun professiones urban limitas al displacementos esseva imponite, e in general le activitates artisanal e professional esseva inquadrate rigidemente in collegia, strictemente surveiliate per le autoritate statal.^[7] Le displacemento del capital imperial a Costantinopoli in 330 p.Chr. alienava le centro politic e social de Italia e contribueva a su ulterior declino. Le invasiones del Goti e del Vandali (seculo V) e le longe guerra de reconquesta de Justiniano (seculo VI) accelerava le forte cadita demographic del peninsula.^[2]

Insimul con le cambiamentos demographic, politic e economic, le territorio italian videva etiam un declino del realitates urban cuje ricchessa cultural habeva sustenite su etate le plus floride. Le administration imperial extraheva ressources a avantage de se mesme, del grande proprietarios terestre e, in mesura crescente, del clero, durante que reprimiva le vitalitate social del territorio italian, iam peripheric al Imperio. Etiam le cultura comenciava a cambiar, alienante se ab le valores del epochas precedente.^[2]

Nonobstante le declino del centros urban, in Italia le centralitate del citate resisteva plus a longe in comparation con le campanias, del quales proveniva le profitos del aristocratia fundiari. Iste situation non cambiava sub le regno de Odoacre e nec con le domination ostrogothic. Con Teodorico, cuje politica continuava a appoiar se super le classe urban del proprietarios terestre, un modeste recuperation se verificava; de facto, totevia, le economia se fundava super le mesme dynamic in esseva in le basse imperio.^[8]

Alte Medievo (seculos VII-IX)

In le alte Medievo le citates esseva largemente dispopulate e le campanias se impoveriva. Totevia, a differentia del resto de Europa, in Italia remaneva in vita numerose parve citates, heredes del spisse texito urban del periodo roman; post le anno mille illos esseva al base del recuperation economic e social. Le economia esseva deprimite e rotava circum centros del proprietates feudal, como abbatias e castellos. Le economia rural se appoiava super un production agricole de semi-subsistentia, durante que le commercio esseva limitate e se basava super ferias annual.^[9]

Periodo byzantin e longobarde

Quando le longobardi arrivava in Italia, illos trovava un economia extenuate per le carga fiscal e dominate per le latifundio, ancora imperniate super le rolo del citates cuje structuras socio-politic esseva totevia in decadentia.^[10] In le regno longobardo le structuras politic e institutional de hereditate roman se dissolveva completemente; le antique aristocratia terestre con le tempore esseva extruso per le nove invasores, le quales acquireva le grande proprietates, redifiniente totalmente le situation del campanias. Con le longobardos de facto grande importantia acquireva le forestes e le terras inculte: le exploitation del silvas garantiva ressources como ligno e fructos spontanee, in ultra a esser utilisate pro le elevamento brado de suini e ovini.^[11] Le unitates productive in le Italia Longobarde esseva le villae e le casale; del seculo VIII se verifica un modeste augmento del population e al habitation rural aperte e disperse, le castrum se substitueva, que corresponde a un grande interprise fundiari bipartita, e le allodio, id es le parve proprietate.^[12] Le Castrum esseva dividite in pars dominica e pars massarica, le pars dominica resulta sovente fortificate, durante que in le pars massarica, viveva le colonos que habeva obligationes de prestationes de obra in le pars dominica.^[12] Multe eruditos affirma que esseret prematur parlar de modello curtense, in quanto le prestationes esseva occasionale e del documentos il pare que le interprises esseva multo minus efficace que le contemporanee villae franche ab un puncto de vista del organisation del travalio e del productivitate.^[13]

Le citate del Italia Longobarde esseva multo parve e contava probabilemente pauco milles de habitantes, illos esseva le sede del elites laic e ecclesiastic, del quales proveniva le demanda de exotica, que esseva coperite per le mercatores.^[13] In le citates le representantes del classes eminente convocava intra le muros, parte del productos proveniente del curtes.^[13] Le citate major esseva Milano, Pavia, Brescia, Forum luli, Cremona, Piacenza, Bergamo, Verona, Siena e, al Sud, Spoleto, Benevento, Capua e a partir de 774, Salerno.^[13] Totevia, verso le fin del epocha longobarde se registrava un cambiamento economic, con le proliferation del officinas monetari sub Liutprando e le attestation de un classe mercantil satis dynamic.^[14]

Le contexto de fragmentation politic in le qual versava le Italia meridional, plus que le septentrional, accentuava le dissolution del texito urban, specialmente pro le citates locate in le interior. Nonobstante isto, non habeva grande differentias economic inter le Langobardia Minor e le zonas residual governate per le byzantinos, que manteneva in particular le controllo del territorios costal. Etiam in area byzantin de facto le classe del proprietarios terestre esseva substituite, in iste caso totevia per le entitates ecclesiastic.^[15] Secundo altere eruditos le differentias esseva multo accentuate specialmente post le cadita de Carthago (698), le imperio Byzantin de facto reorganisava le dominios italian con le institution del Strateghia (o thema) de Sicilia, le insula esseva governate per le figura del stratego que concentrava in su manos functiones militar e civil.^[13] Iste cambio permitteva a Sicilia haber grande melioramentos, de facto in le Insula se concentrava le effortio militar e economic de Byzantio.^[13] Le augmento del expensas e del commercios es attestate per le studios super le officina monetari de Siracusa, in iste periodo il ha de facto un grande emission de moneta e illo deveniva le secunde del Imperio post illo de Constantinopoli.^[13] In le altere dominios italian del Imperio se institueva le Ducatos byzantin. Le Ducatos esseva governate per le Ducs que esseva eligite per le elites local, permittere le citates haber un major libertate in campo economic e politic, non debente plus requestar le intervention del autoritate central,^[13] iste territorios esseva le plus dynamic de Italia.^[13]^[3]

Le dynamismo del territorios byzantin es attestate per le facto que illos esseva le unic regiones italian que esseva inserite intra le retes commercial. Le territorios byzantin esseva subdividite in tres retes commercial: un spatio alto-adriatic, correspondente al portos de Venetia e Comacchio, un siculo-oriental, correspondente al portos de Bari, Otranto, Taranto e Siracusa e un basse-tyrrhenian, correspondente al portos de Gaeta, Napoles, Sorrento, Messina e Palermo.^[13]

In le Mezzogiorno continental initialmente le citate que plus beneficiava del traffico commercial esseva Napoles al qual se adjungeva con le tempore le emergente Amalfi que, a differentia de Napoles, appare configurar se al initios como un emporium, id es un centro quasi exclusivemente dedicate al mediation commercial.^[13] Al initios del seculo IX Amalfi jam disponeva de un flotta capabile de navigar a longe le routes mediterranee e devenir assi le prime republica marinari. Il ha etiam in le dominios del Mezzogiorno plus interne le presentia de grande monasterios que habeva grande terrenos.^[15]

Periodo carolinge

Le Carolingos, post le conquesta de Nord-Italia, portava le modello curtense. Le curtes, o le interprises agricole, esseva organisate super un economia autarchic, tendente unicamente a satisfacer le necessitates patronal tanto de productos alimentari como de manufactos artisanal. Isto occurreva proque le investimentos agrari e le augmento del productivitate terestre esseva viste como pauc interessante, a causa del scarse capacitate del mercato de commercialisation del generes agricole.^[16] Altere eruditos indica le modello curtense como plus productive e fundamental pro garantir le crescimento Basse Medieval.^[12] Le motivo del major productivitate esseva debite al alte nivello de organisation in comparation con le Castrum longobarde,^[12] le territorio es de facto subdividite: in pars Dominica, zona governate directemente per le senior, illo esseva le portion le plus parve e in le qual prevaleva le prato e le silva e in le mansi zonas affidate al colonos in le quales prevaleva le culturas intensive.^[12] Le senior feudal con le cession de capital permitteva le construction de molinos e altere structuras pro le conquesta de nove territorios agricole, garantiva le defensa del habitantes e regulava le justitia, in cambio le colonos cedeva parte del recovratos del collection e se rendeva disponibile como mano de obra pro le construction de obras public. Iste periodo coincideva con le reapertura del mercatos e con le colonisation de nove territorios, jacente le bases del crescimento del basse Medievo; in le curso del seculo IX de facto le ferias se diffundeva in multe citates italian. Iste typo de progresso se verificava super toto in le citate locate a longe le Po, stimulante in parte le excambio del productos local e provocante dunque un modeste sollicitation al production agricole e artisanal.^[17] Durante le seculo IX habeva un cambiamento con le diminution del grandor del pars dominica que es subdividite in mansi, e in concomitantia occurreva etiam le reduction del allodio a causa del compra-vendita del terrenos per feudatarios e monasterios.^[12] Le compra-vendita occurreva a transverso de un contracto appellate enfiteusi, il tracta se de contractos symbolic que prevideva un canon annual multo modeste e le impegno del colono de laborar alcun dies in le dominico.^[12] Con le incremento demographic verso le anno mille le obligationes in confrontation con le feudatarios deveniva pro le plus symbolic, viste que le seniores habeva le avantage de bonificar zonas improductive e permitter le colonisation, assi con le tempore illos deveniva a tote le effectos parve proprietates.^[12]

Iste phenomenos, que provocava aperturas in le circuitos claudite del economia curtense, debeva mesurar se con le clima de instabilitate del epocha. Pro turbar iste tentativas de dynamismo economic habeva le incursiones del Hungaros e de altere populos slavic, succedite con frequentia ab 899, e le minacia del Saraceni in particular in le Tyrrheno. Le expansion islamic totevia comportava del altere latere etiam a un augmento del traffico commercial, del qual in particular Venetia sapeva profitar se.^[18]

Productivitate del sector primari e secundari

Le rendimentos del grano durante le Alte Medievo se manteneva extrememente basse, illos debeva corresponder a un rendimento de circa 2,5 quintales per hectare, iste dato resulta multo modeste prendente in conto que 1 quintal esseva reutilisate pro le sementar. Valores tanto basse esseva totevia proportionate al basse population de Italia in ille periodo.^[19]

Le sector manufacturari in le alte medievo esseva presente ma in grande parte active pro le autoconsumo, le unic productiones que immiteva merces pro mercatos distante in Europa esseva le armas de aciero (le spatas franche), le textiles producite in Flandra; relevante esseva etiam le production de textiles in le Mezzogiorno de Italia e in le portion meridional de Hispania.^[20]

Le Italia meridional esseva alora intra le circuitos commercial con Byzantio e le mundo arabe. Le industria textil meridional produceva alora coton, lana e seta.^[21] De importante relevantia esseva le industrias de palatio in Sicilia, que produceva textiles de seta, le materia prime esseva producite principalmente in Calabria, ubi le Byzantinos habeva initiate le cultivation del moro, lo que permitteva le sericultura, que serviva al production del seta.^[20] Le production del lana esseva facilitate etiam per le invention del gualchiera, le prime documento que attesta su presentia ha essite redigite in Abruzzo in le seculo X, iste machina facilitava a transverso del uso de pistones actionate per aqua le battitura del textiles, diminuente le costos.^[22]

Traffico commercial

Como occurrre sovente in le commercio inter un area plus retrogradate e un plus ric, le balancia commercial de Europa in confrontation con le mundo arabe e byzantin esseva active, isto significa que Europa exportava merces, fundamentalmente materias prime, e riceveva como merces de excambio un modeste quantitativo de objectos de luxo e moneta, non disponibile de un grande demanda interne con le qual collar le offerta.^[23]

Pro quanto reguarda le moneta, in le Alte Medievo in Europa esseva cuniate pro le pagamentos diverse monetas de argento que habeva un valor constante del VIII usque al X, illos pesava circa 1,75 grammas de argento con liga de 950 millesimos. Le unic regiones ubi monetas de auro esseva presente esseva le Imperio Byzantin e le mundo Arabe. Le presentia in Europa de monetas de argento pesante indica que le commercios esseva pauc dynamic, de facto le major dynamismo economic conduceva in le Basse Medievo a un augmento del numero de monetas a transverso del perda de peso, comportante dunque un constante devaluation pro augmentar le massa monetari.^[24]

Expenso public

Concernente le expenso public durante le prime etate feudal il non ha un distinction inter illo que nos poteret appellar finantia public e le patrimonio del soverano. In general iste es date per le patrimonio personal e per le denarios recolligite a transverso del derectos de regalitate, istos es le revenitos concernente alcun activitates como le cuniatura del monetas, le pisca in le fluvios, le collection del metallos, le exploitation del minas de sal, le derectos de doana, e le impostos super le mercatos.^[25] Le soveranos ha in ultra le derecto al auxilium illo es recolligite a transverso del pagamento de un canon o a transverso del prestation del servicio. Con le tempore viste que le exercitos se basa quasi exclusivemente super le cavalleria se adjunge un imposto additional le fodrum, que es un imposto directe a pagar in moneta calculate per familia.^[25]

Basse Medievo (seculos X-XV)

A partir del seculo X, le population e le economia italian recommenciava a crescer. Alcun innovationes technologic meliorava le productivitate agricole: le rotation triennal del culturas e le melioramento del arage a transverso del adoption del aratro pesante a rota e un major diffusion del cavallo, plus tosto que de bovinos. Etiam se diffundeva le uso industrial del molino a aqua in le manufacturas textil, metallic e altere ancora.^[9]

Reorganisation del terra e nascentia del Communes

Verso le anno mille, pro le expansion del population, le feudatarios initiava a signar contractos sempre plus symbolic con le colonos, assi pro favorir le cultivation de nove terras. Iste processo se reinforcement durante le XI e le XII in le Centro-Nord, gratias al **nascentia e al reinforcement de nove entitates politic, le Communes. In le Meridion al contrario occurre le affirmation de un stato unitari con le Normannos, lo que porta al imposition del systema feudal francese con un constante reinforcement del privilegios feudal. Le Communes nasce del acquisition del potere politico-administrative in le citates per le classes mercantil. Subsequentemente etiam le campanias del Centro-Nord es reorganisate per le administration communal in Contadi. In le Contadi le Communes affirma lor autoritate in campo fiscal, administrative e militar; le seniores es fortiate a facer acto de submission e a transferer lor residentias in le citates, lor potere totevia remane in le proprietate infeudate.^[3]

Isto favoriva le augmento del urbanisation; secundo multe eruditos, portava un taxa de urbanisation in 1300 del 21%, le taxa de urbanisation esseva simile in Hispania, ma multo inferior in Francia, Germania e Regno Unite.^[2] Al initio del seculo XIV, Milano, Venetia e Florentia contava plus de 100,000 habitantes; il habeva 43 citates con al minus 15,000 habitantes.^[26]

Del seculo XIII in le Italia Centro-Septentrional il ha un reorganisation additional del contado. Il occurre que le elite urban, enrichite per le traffico e per le industrias, comencia a acquirer le proprietate private del paisanos que, a causa del expansion demographic, habeva essite additionalmente dividite e non permitteva plus le sustenimento del familias, veniente assi a crear se specialmente in le regiones le plus fertile un distribution inegal del proprietate; in le seculo XIV in le areas fertile presso le centros urban del 10 al 25% del terra pertineva a entitates religiose o a pauco familias urban. Iste recomposition esseva totevia solmente partial ben que continuava in le seculos successive, de facto le Italia Septentrional remaneva un del areas in le qual le proprietate private esseva le plus presente.^[3] Un altere grande cambiamento in le areas rural Italian concerne le pagamento del canon al senior que passa in le seculo XIII de un canon in moneta a un parte del production, isto es debite al facto que le alte urbanisation in Italia conduceva a un augmento del consumos in le citates, lo que causava un augmento del precios del productos agricole, assi portante a grande ganios pro le possidentes.^[3]

Sector primari

In iste periodo se cerca etiam de augmentar le productivitate del terra, specialmente del frumento, pro cercar de satisfacer un population in forte augmento. Le valores passa de 2-3 quintales de frumento per hectare a 4-5 al initio del basse Medievo e in le tardive Medievo attinge le valores de 5-6 quintales per hectare.^[19]

A transverso del estimation del urbanisation in Italia il es possibile evalutar le productivitate del travalio in agricultura. Isto proque quanto plus le numero del personas in le citates monta, tanto plus le productivitate del paisanos monta pro permitter lor sustenimento. Isto ha permittite de evalutar, in comparation con le alte Medievo, un augmento del productivitate del 20% durante le basse Medievo, sequite per un longe periodo de stagnation usque al initios del XX.^[3]

Sector secundari: nove modellos manufacturari e nascentia del corporationes In le citates le sector manufacturari se disveloppa particularmente, de facto le numero de travaliatores de iste sectores deveni multo elevate. Le sector manufacturari italian produceva material pro le demanda interne, pro le region circumjacente o pro le mercatos distante^[3]. Le sectores que realisava benes destinate al exportation pote esser indicate como sectores de base^[3]. Illos es le sectores le plus dynamic, innovative e ha effectos multiplicative super le revenito social; lor activitate constitue un stimulo pro le sectores complementari e pro illos derivate o inducite. Durante le Medievo in le citates del Italia centro-septentrional le sector de base esseva le sector textil, le sector complementari esseva le sartoria o le production de materiales usate pro le production textil como le colorantes e le sectores derivate esseva le activitates del construction e del production de benes alimentari.^[3]

Le organisation del industria es de typo artisanal. Le systema artisanal se basa super le mastro que es tanto le detentor del boteca, como le productor, como le mercante e le emptor de materias prime^[3]. Ille coordina le activitate de su subordinatos que se divide in apprendices e laborantes. Le primes labora sin salario con le scopo de apprender le mestiero e sovente debe pagar etiam pro initiar le apprentissage; le secundos es salariate. Un altere modello de industria es le industria a domicilio, in iste caso le figura central es le mercante-entrepreneur, ille acquiere le materias prime que es displaciate in un magazin o boteca ubi initia le elaboration per travaliatores salariate^[3]. Subsequentemente le materia prime lassa le boteca e atteinge le casas de altere travaliatores salariate, que in cambio de un compensation monetari lo transforma in semi-elaborato pro esser finalmente finite per artisanes, que in cambio de un salario face retornar le producto al mercante-entrepreneur que initia le vendita.^[3] In le Communes se disveloppa un nove maniera de organisar le production in le citates, gratias al nascentia de associationes de mestieros appellate corporationes (o artes).^[3]

Le corporationes nasce como pactos associative inter gruppos de individuos que face le mesme activitate e que dunque habeva interesses analoge a tutelar^[3]. Le cargas esseva multiple: mantener le monopolio del production in le mano de pauco in quanto il habeva un numero maxime de associate per mestiero, le election del salarios, le prohibition de subtraher mano de obra a un concurrente, le numero de materias prime, le precios del productos^[3]. Iste associationes ha disveloppate un rolo importante in le affirmation e le consolidation del mestieros; con le tempore, totevia, illos tendeva a limitar le productivitate e essera substituite in le dece-octave seculo per le cameras de commercio.^[3] Durante le basse Medievo, a sequito etiam del reorganisation artisanal a transverso del corporationes e del industrias a domicilio, se assiste al nascentia del predominantia italian in le industria textil. Le citates del Italia Centro-Septentrional, gratias a iste innovationes, succede a attinger le monopolio super le production e exportation de coton, de seta e de lana. Isto es debite al acquisition del gualchiera (molino fullante) in le Italia centro-septentrional e al traffico commercial.^[3]

Cambiamentos in le traffico commercial in le Basse Medievo

Grande cambiamentos occurre in le traffico commercial inter le XI e le XII. Durante iste seculos le citate italian del centro-nord se trova inter excambios sempre major e succede a functionar como intermediarios in le vendita e in le exportation del textiles producite in Flandra^[27]. Al mesme tempore le naves del citates de Pisa e Genova es ingagiate in le confrontos con le citate italo-byzantin del Italia meridional e le naves arabe. In le meridion le citates Italo-byzantin essera attaccate etiam per le Contato de Aversa, ubi le Normannos se habeva installate^[27]. Le Ducato se expandera usque a conquirer le integre Mezzogiorno, con le tempore le autonomia de iste citates essera attenuate e le modello feudal francese essera imponite. In iste phase, totevia, il non ha un distinction nette inter un area que produce e exporta manufactos e un altere que exporta solmente materias prime^[27].

Con le tempore, totevia, le cosas cambia; in le XIII le citate del Italia centro-septentrional ha iam le monopolio del commercio del lana, del coton e del seta, gratias al melioramentos technologic que abassava le precio del productos in comparation con le competitores^[27]. Consequentemente le balancia commercial cambia: in le seculo XIII le exportation del textiles del mundo arabe diminue e le balancia resulta active con Europa^[27]. Le mesme occurre con Africa in le qual le italianos exporta pannos, setas, textiles de canape e productos artisanal e importa materias prime; le passivo remanente es coperite per le auro de pagliola. Iste cambiamento occurre etiam con le Italia Meridional que, ben que usque al XII seculo resultava le area le plus avantiate de Italia, in le dece-tertie seculo le cosas habeva iam cambiate: le citate Italo-byzantin, como Amalfi, limitava le excambios commercial solmente al areas limitrophe, le meridion se trovava a importar pannos de lana e a exportar materias prime, specialmente grano, oleo, bestial, lignamine, vino e seta greggia (crude); assi initia le historia de un Sud minus dynamic, ben que pro seculos in terminos per capita le disparitate restara multo modeste: de 5-10%. Isto etiam a causa del forte interdependentia del duo areas, pro le qual un forte augmento del Centro-Nord causava etiam un augmento del demanda de materias prime del Sud, favorante assi le enrichment de ambe.^[27]

Circulation monetari

Durante iste seculos il ha cambiamentos etiam in le moneta, isto proque le augmento del population e le major circulation de monetas necessita plus de monetas. Dunque le diverse officinas monetari comencia a cunniar monetas que presenta sempre minus argento, le viliamento del moneta portava le moneta a reducer se a un disco metallic multo fragile in le XII; tal processo non esseva un mal, de facto evitava que le inelasticitate del offerta de argento e le manco de instrumentos de credito provocarea un strangulation deflationari.^[24]

Pro permitter excambios plus ingente del fin del XII seculo le citate del Italia centro-septentrional comenciava a cunniar monetas de auro, tal monetas esseva le Fiorino, le Genovino e le Ducato^[24]. Con le tempore, viste que un affluxo de moneta del mundo Arabe, del Imperio Byzantin e del Italia Meridional se disveloppava, proque le balancia commercial del Italia centro-septentrional esseva active in confrontation con iste regiones, favorante le cadita del precios del metallos preciose e specialmente del auro, facilitante un abassamento del precio del auro que conduceva a un augmento in le cuniatura^[24]. A causa del grande importantia que habeva le mercantes italian, le ducato de auro venetian e le fiorino florentin deveniva le principal valutas pro le excambios commercial in Europa.^[9]

Le nascentia del bancas

Un sector particularmente innovative que nasce in iste annos es le activitate bancari. Iste typo de activitate nasce in le seculo XIII ben que documentos de activitates simile jam appare del X; in iste periodo le banchero esseva un homine facunde que, ultra a effectuer le cambio del valutas, recipeva fundos del depositantes e effectuava prestos lucrante super le differentia in activos e passivos^[28]. In le XIII le prime a operar in ample radio esseva le mercantes senese, le figura del mercante-banchero nasceva in iste seculo. Iste figura offere fundos in presto non solmente al clientela de su citate o de centros vicin, ma etiam a papas, reges e nobiles.^[28] Le systema bancari presenta un importante novitate al fin del dece-tertie seculo que es le lettera de cambio, usate como medio de transferimento de fundos e pro occultar le interesse^[28]. In le secunde medietate del dece-quarte seculo le bancas toscan presenta ramificationes international; in iste structuras de interprise, le bancas que se trova al estraniero es controlate per membros del familia o personas fidabile^[28]. Sovente le bancas controla interprises in le citates, assi structuras complexe e ramificate se forma, constituite per banca, interprises commercial e manufacturari.^[28]

Expenso public

Le finantias del communes es multo plus complexe in comparation con illos del feudo, in quanto illos debe prender in conto expensas pro le muros, pro le viabilitate, pro le edificios public e le organisation del approvisionamento del benes alimentari. Pro garantir le expensa le commune institue un taxation directe, que es appellate estima; iste taxa esseva pagate per tote le cives, excepte le nullatenentes e le entitates ecclesiastic, le cavalleros esseva tenite a pagar la o il habeva un partial deduction. Le taxation non presentava regularitate, illo se basava de facto super le necessitate del commune.^[3] Il existeva le solidaritate de cata circumscriptio, de facto si alcun cives non succedeva a attinger le cifra le habitantes de un quartiero spartiva le quota evadite, assi pro poter pagar la.^[3]

PIB e PIB per capita e disigualitates in le Basse Medievo

Ben que inter grande incertitudes, il ha essite estimate que le PIB per capita italian durante le basse medievo esseva multo major que illo del altere paises mediterranee e nord-europee, que in ille epocha viveva in vice un longe stagnation economic. Le crescimento economic in Italia produceva un claro melioramento del conditiones de vita del population.^[2]

Altere eruditos evidentia ultra un augmento de Italia etiam un general augmento del producto aggregate europee in le basse Medievo, ma in Italia illo tende a augmentar se le plus.^[29] In concomitantia al augmento del producto aggregate il ha un pejoramento constante e gradual del conditiones de vita del majoritate del population^[29]. Le pejoramento del revenitos e del conditiones de vita del majoritate del population es explicate per un augmento sproportionate del population in comparation con le ressources que remaneva scarse, non favorante dunque un melioramento pro le majoritate del population.^[29]

Iste studios de facto estima que in Italia del X al XIV il ha essite un augmento de tres vices del population, que partiente de 4,5 milliones de habitantes ha attingite le 12,5 e in concomitantia il ha essite un augmento del urbanisation, le taxa de urbanisation arrivava a circa 21,4% partiente del 5-8%.^[29] Pro permitter le sustenimento de un population in augmento, il habeva un augmento del productivitate del sector primari e, viste que le productivitate del travalio agricole es inferior al activitates secundari e tertiari, il debe haber essite un general augmento del productivitate del travalio.^[29] Le augmento del population comporta un augmento equal del producto aggregate, viste que le demanda augmenta e viste que le productivitate del travalio ha augmentate, isto face supponer un augmento del producto aggregate, major del crescimento del population, de 4-5 vices.^[29] Il ha essite hypotisate etiam un augmento del producto per capita, del 40-50%, iste dato ha essite formulate pro le augmento del population urban ubi revenitos major esseva presente^[29]. Le crescimento del producto aggregate non comportava, totevia, un melioramento del conditiones de vita pro le major parte del population, de facto a transverso del studio del consumos il ha essite vidite un pejoramento in le alimentation del majoritate del population e un augmento del disigualitates.^[3]

Le pejoramento del conditiones de vita del population esseva debite a un constante abassamento del salarios, a causa del augmento del mano de obra e pro permitter le sustenimento de un population in augmento le spatio pro le pasturages e pro le arbores fructifere diminueva, facer levar le precios de iste benes ma mantenente stabile le precio del frumento.^[3]

Crisi del seculo XIV

Vide anque: Crisis del 14e seculo

Durante le Basse Medievo le movimento del ricchessa e del consumos del majoritate del population declina^[3]. Isto es debite al augmento del pression super un economia ancora troppo retrogradate, consequentemente le disigualitate distributive cresce e qui se enrichi es un restringite numero de mercantes, bancheros e nobiles^[3].

. Verso le fin del dece-tertie seculo un ulterior pejoramento del conditiones de vita del majoritate del population se disveloppava, a causa de un cambiamento del conditiones climatic, que del 1250 portava a hibernos rigide e estates pluvial que causava collectas scarse e conduceva a numerose faminas. Le pluvias causava un augmento del precio del grano que ha essite calculate del 1280 de 1,25% annual, isto usque al arrivata del Peste.^[3]

In 1347 le peste nigre arrivava in Europa, occidente in pauco annos un tertio del population. In Italia, iste catastrophe demographic esseva multo accentuate. Illo esseva totevia sequite post pauco decennios per un renascentia economic. Le cadita del population causava un forte cadita del demanda e dunque etiam del producto aggregate; de facto, a transverso del studios del traffico del porto de Genova il ha essite possibile estimar un cadita del producto aggregate major del population^[3]. Le cadita del producto aggregate non se reflecte totevia super le producto per capita e super le consumos medie que augmentava^[3]. Le augmento del salarios occurreva pro le manco de mano de obra, que favoriva un major fortia contractual del travaliatores^[3]. Le augmento del revenitos occurreva specialmente pro le travaliatores del citates, assi pro favorir lor repopulamento^[3]. In concomitantia in le campanias occurreva un diminution del locationes agrari del quales beneficiava le paisanos e causava le debilitation del feudatarios^[3]. De facto iste processo succuteva fortemente le poter feudal, favorante in Europa Occidental le crescimento del poter del citates plus tosto que le reinsaldamento del systema feudal (como habeva occurrite durante le crise demographic del seculos II e III p.Chr). Iste processo non esseva univoc in Europa. In multe areas, ubi le citates esseva plus debile, como per exemplo le Mezzogiorno de Italia e le Europa del Est, habeva al contrario un reinforcement del poter feudal^[2]. Alicun historicos economic face coincider a iste momento historic le initio del disparitate inter Centro-Nord e Sud^[2]. Post le peste, creseva ancora le commercio, le production manufacturari, le universitates, le societates corporative, le participation del classes le plus povre in le economia, e le institutiones juridic e cultural que permitteva le expansion del economia de mercato.^[2]

Renascentia (Seculo XVI)

Le repetite undas de peste que se succedeva inter 1350 e 1450 probabilemente dimidiava le population urban italian. Le debilitation del parve centros favoriva le expansion regional del principal citates: Venetia, Milano, Florentia, Genova, Neapole que projectava un major stabilitate politic e territorial. Le recuperation economic se accentuava particularmente in Italia central a partir del 1450. Le reinforcement de grande realitates urban super le realitates urban plus parve causava le fin del polycentrismo basse medieval^[3]. Le Statos Regional se comenciava a crear, in le quales un centro, que esseva le capital, cresceva in population e ricchessa a damno del centros minor, que perdeva importantia.^[3] Iste processo occurreva fortemente in le Meridion con un crescimento enorme de Neapole e Palermo^[3]. Le principal citates italian esseva Milano, Venetia, Florentia, Neapole e Palermo.

Sector primari

Del dece-sexte seculo a latere del grano, pro le qual non se habeva cambiamentos de productivitate, nove culturas se diffundeva a latere del traditional^[3]. In le Centro-Nord se comenciava a diffunder le ris, jam cognoscite e cultivate in le Meridion, specialmente in Sicilia del seculo X, que deveniva un alimento typic del ricches e le moriera, que etiam illo esseva jam producite pro seculos in le Meridion^[3]. Le production del moriera ha un valor addite multo alte, isto es debite al facto que illo se utilisa pro le sericultura.^[3] Le production de moriera comenciava assi a displaciar se del Mezzogiorno al Septentrion; in 1500 Italia produceva 400 tonnas de moriera per anno, del quales tres quartos proveniva del Sud, specialmente Calabria e Sicilia.^[3] In iste periodo a causa del forte cadita del population, le travaliatores habeva in dotation melior terras e capitales, assi un forte incremento del productivitate del travalio se habeva. Iste processo se habeva del 1400 usque al 1480, postea se habeva un longe stagnation e postea cadita del 1500. Etiam le salarios cresceva in le curso del dece-quarte seculo pro postea stagnar se del prime decennio del dece-sexte seculo.^[3]

Sector secundari e bancari

Pro quanto concerne le productiones artisanales cambiamentos se habeva, de facto post le crollo del producto aggregate a causa del pestilentias del dece-quarte seculo, un modification del production textil se habeva.^[33]

Le industria del coton decade in quasi tote le centro-nord, a causa del competition con le industrias german; le pauco industrias que remaneva esseva pro le auto-consumo, se habeva in vice un forte incremento del industria lanari^[33]. Le portata del crescimento esseva enorme, de facto le production de lana inter le 1570-1580 in le centro-nord attingeva 150.000 pannos per anno, que valeva le 3-4 pro cento del producto interne brute total del centro nord. In terminos de occupation, del production de lana dependeva inter 200.000 e 250.000 personas que correspondeva al 20-25 pro cento del centros con plus de 10.000 habitantes^[33]. Altere sector que habeva un forte crescimento es le sector del seta, que habeva un peso super le producto interne brute equal al sector del lana; pro dar un idea del quantitate de seta greggia (crude) producite suffice pensar que del 1.200 tonnas producite in Europa 1.000 esseva producite in Italia, del quales le medietate del Mezzogiorno^[34]. Nove industrias etiam se diffundeva, como le armas de foco e le imprimeria.^[35] Durante iste seculos il ha un cambiamento in le activitate de credito: le primato toscan de facto es attingite e superate per Genova que deveni le principal financiator del corona espaniol.^[28]

Traffico commercial

Post le peste le commercios reprendeva, con un ulterior specialisation del Italia centro-septentrional e meridional. De facto, alora existeva un forte complementaritate inter le duo macro-areas del Peninsula.^[36] Le Regno de Neapole e de Sicilia e le Stato Pontificie esseva le prime partenari commercial del Statos del centro-nord; le primes exportava grano, seta greggia, vino, lana, oleo e sucro e importava productos elaborate in le Centro-Nord e utilisava le servicios de credito.^[36] Essente le demanda de benes modeste in le parte meridional de Italia, il habeva un forte affluxo de moneta que esseva totevia compensate in grande parte per le interesses super le debitos contrahite, determinante dunque un conspicue affluxo de moneta verso le centro-nord.^[36]

Le excambios del Italia del centro-nord verso le resto del mundo ha essite evalutate inter 50 e 80 milliones de liras florentin, le major partenari commercial esseva Francia con 30 milliones de liras, a sequer le Levante e le Pais Basse con 17 milliones de liras cata uno, postea Espania con 8 e finalmente Anglaterra con 3.^[36]

Le crescimento, que habeva dunque su radices in le crise demographic basse medieval, produceva un florida economia renascentista, avantiate in comparation con le paises europee. Il ha essite estimate que le revenito per capita in Italia centro-septentrional attingeva un nivello que serea postea attingite de novo solmente al fin del seculo XIX. Le crescimento premiava le elite: il habeva un forte disigualitate economic. Iste expansion economic esseva al base del floritura cultural e artistic del epocha.^[35]

Cambiamentos in le mentalitate e confrontation economic con le altere paises

In iste periodo il ha etiam un grande cambiamento in le mentalitate, de facto le investimentos del privados tende a esser expendite sempre plus in activitates improductive e le possibilitates de scala social diminue.^[3] Isto es debite al facto que, a differentia del Basse Medievo in le qual il habeva un forte expansion economic, pro le qual le gruppos in ascensa cercava de remover le obstaculos institutional pro lor scala social, con le tempore le ambiente economic se satura a causa del limites del systema technic e le gruppos social que se trova al vertice del hierarchia impone resistentias pro favorir lor monopolio super le mercato^[3]. Iste immobilismo causa un crescimento de Italia minus vertiginose in comparation con le crescimento medieval e con illo de altere paises^[3]. Le Paises Basse in le curso del 1500 attinge Italia e lo supera in le seculo subsequente tanto in producto per capita como in aggregate, Francia, que presenta un population multo major, ha un producto aggregate del 30% inferior e Anglaterra presenta un producto aggregate 5 vices inferior.^[3]

Expenso public

Le entradas del Statos Regional resulta pro le 70-80 pro cento componite de taxation indirecte, le impostos es super quatro categorias: contractos, alimentos, portas urban e monopolios. Alicun governamentos tenta le disveloppamento de un cadastro que es totevia fortemente refusate per le elites economic e dunque non essera disveloppate, le situation non cambiava in le seculos subsequente.^[3]

Le 17e Seculo (XVII)

Vide anque: Crisi del XVII secolo
Modello de molino a seta bolognese. Del seculo XV Bologna se affirmava como le major centro europee de production de filatos e velos de seta. Del seculo XVI esseva introducite un molino special, alimentate per rota hydraulic, capace de mechanisar le processo de incannatura e torcitura del filo de seta. Le machina es considerate como le plus alte technologia europee ante le machina a vapor e anticipa le systema de fabrica del Revolution Industrial. In 1683 le citate contava 119 molinos a seta. Le industria bolognese postea decadeva in le curso del seculo XVIII.^[26]^[35]^[37]

In le curso del 1600 le systema economic se debilitava. Paises Basse, Anglaterra e Francia assumeva un rolo economic prominente in Europa e Italia perdeva le position dominante in le exportationes textil, in le intermediationes financiari e in le transportos maritim. A causa del declino del interprisas urban, Italia deveniva un pais importator de manufactos etiam textil e exportator de productos agricultural primari (oleo, grano, vino, lana e seta).^[9]

Le mesura de iste declino es debattite e le estimationes del historicos remane incerte. Secundo alcunones il se tractava de un ver declino, secundo alteres il habeva un stagnation economic que produceva un declino competitive relative a altere economias europee. Le economias de Paises Basse e Anglaterra, e postea Francia e Germania, in ille periodo esseva multo plus dynamic e se avviamento verso un plus precoce revolution industrial.^[2]

^[39] Le historicos ha proponite diverse causas de iste evolution: le epidemias de peste, que provocava un forte cadita demographic in le curso del 1600; le crescente centralitate del commercio transatlantic in comparation con illo mediterranee; le impacto del guerras combattite per potentias estranie in Italia e del domination del espanioles al sud (que taxava pesantemente le territorios per illes controlate). Secundo altere historicos, iste factores sol non es sufficiente pro explicar le stagnation italian del 1600 proque multe de illos toccava etiam altere paises europee que in vice demonstrava major dynamismo economic. Super le piano politic, le parve realitates regional italian non habeva un dimension sufficiente pro sustener lor proprie economias con adequate interventiones de politica monetari e commercial o investimentos in le transportos. Isto disavantagiava le actores economic italian in le competition commercial, del rottas mercantil e del expansion colonial.^[2]

Il ha essite in ultra hypotisate que le economia italian del 1500 cresceva rapidemente ma in un maniera disbalanceate e isto habeva le consequentia de accrescer le precios del productos agricultural proque le demanda augmentava a sequito del augmento del population sin elevar le rendimento del terras; isto avantageva le proprietarios terestre e disavantageva le sectores le plus innovative del economia. Con le tempore, le crescente disigualitate economic, aggravate etiam per un forte taxation indirecte per parte del parve realitates politic, limitava le demanda local del productos le plus innovative, que non esseva accessibile al grande majoritate del population. Dunque le crescimento non alimentava un demanda interne capace de sustener le disveloppamento de industrias e servicios sophisticate. Le fundamentos del crescimento veniva dunque a mancar, contribuente al declino in le seculo subsequente.^[2]^[26]

Il ha essite proponite etiam factores cultural e institutional que ha contribuite a retardar le crescimento del economia de capitales e entrepreneurial italian in comparation con illo de altere paises europee in le curso del seculo XVII: un minor apertura cultural al innovation; e le influentia de institutiones conservator, qual le corporationes e le parve seniorias local, que regulava rigidemente e defendeva le status-quo, obstaculante le innovation productive.^[2]^[26]^[40]

Iste insimul de factores generava dunque un prolongate stagnation economic. Le capitales disponibile presso le classes urban le plus ricche esseva investite plus tosto que in sectores productive, in mesura notabile in arte e edificios religiose e civil. Tal investimentos produceva le extense patrimonio artistic e architectural que le epocha ha lassate a su testimoniancia.^[2]

. Ultra iste factores il bisogna tener in conto etiam del grande augmento del population que portava le population a superar etiam le numero del habitantes del 1300, ma proque le nivellos technologic non habeva meliorate satis, un abassamento del conditiones de vita, del revenitos e del consumos del majoritate del population se habeva ultra que un cadita del productivitate del travalio.^[3]

Sector primari

In le 1600 il habeva grande cambiamentos in le sector primari. Istes esseva debite al augmento del population que comportava le fragmentation del parve proprietates e al cambiamentos del climate, pro le initio del parve era glacial.^[3] Iste duo factores favoriva le debilitation del classe del mezzadri (fermiers a mitate), que esseva obligate per le poveritate a acceptar prevaricationes per parte del seniores, que requireva obligationes sempre major e imponeva le cession de plus benes pro le pagamento del canon e favoriva le augmento del numero de cultivationes pro le exportationes, como morieras e olivas^[3]. De iste momento le production de morieras es equemente dividite inter Centro-Nord e Sud^[3]. Le pejoramento del conditiones del mezzadri es appellate proletarisation, illo causava differentias sempre plus exigue in le consumos inter le travaliatores agricultural e le mezzadri; le processo continuava in le seculos subsequente.^[3]

Pro permitter un constante sustenimento de un population nove cultivationes esseva addite, specialmente in le Septentrion como le mais e le patatas.^[3] Iste nove alimentos permitteva de mantener in constante augmento le population, ma a causa del basse valor nutritive causava problemas de malnutrition in le familias paisan del nord, como le pellagra.^[3] A medietate dece-septe seculo le peste pensava a modificar iste situation, que causava le morte de multe personas in Italia favorante un discrete augmento del productivitate del travalio per capita usque al initio del dece-octave seculo.^[3]

Sector secundari

Etiam in le economia urban a causa del augmento del pression demographic le proletarisation del travalio artisanal se disveloppava. Del studios facite super le contractos del Arsenale de Venetia ha emergite de facto un perdita del autonomia, viste que illos esseva sub le dependentias de un capite e un abassamento del salarios.^[3]

Le sector economic le plus importante de Italia, le textil, resulta in declino in le dece-septe seculo, non potente equalar le concurrentia anglese, nederlandese e francese, industrias remane totevia ma dedicate al auto-consumo.^[3]

Le institutos de credito italian e specialmente genovese financia le Corona Espaniol, succedente a enrichir se enormemente; de facto a Genova il ha essite estimate que solmente in le dece-septe seculo le 30% del argento arrivate del Americas esseva utilisate pro pagar le interesses^[28]. Le ligamine con le corona espaniol non esseva totevia un selection previdente in le longe periodo, viste que illo ligava Genova al sortes de Espania.^[28]

Declino del traffico commercial

Le commercios de Italia resulta particularmente contrahite, specialmente in le Nord^[41]. Le portos de Genova e Venetia ha un importante cadita in le volumine e in le tonnellage, le flottas resulta quasi dimidiate in quaranta annos^[41]. In condition stagnante se trova le portos del Sud, Neapole e Palermo. Es constatate solmente un importante crescimento del porto de Livorno, iste crescimento es debite totevia plus al forte presentia de mercantes estranie plus tosto que pro un crescimento endogene.^[41] In iste seculo il ha un cambiamento in le balancia commercial de Italia que es active: illo exporta benes alimentari, seta greggia e textiles de seta e importava textiles de lana e coton, benes colonial, stagno, plumbo, spices. Dunque le differentias inter le Centro-Nord e le Sud diminue, deveniente ambe regiones que exporta prevalentemente materias prime.^[41]

Cambiamentos in le urbanisation

Post le crescimento del population urban del dece-quarte seculo al dece-quinte seculo, un stagnation in le dece-septe seculo se verifica^[3]. Isto es debite al facto que post 1500 le differential inter salarios urban e salarios rural non cresce a causa del jam tanto fortia de travalio in le citates, non favorante plus le immigration del population del campanias^[3]. Iste processo causava le stagnation del taxa de urbanisation usque a medietate dece-none seculo^[3]. Le Sud totevia non sequeva iste mesme processo, de facto le taxas de urbanisation cresce, le crescimento es debite totevia al augmento del travaliatores agricultural que tendeva a viver in le paises plus tosto que disperse in le campanias non possedente le terra^[3]. Altere exception es representate per le citate de Neapole que cresce in modo exponential in comparation con le altere citates italian, le crescimento es debite pro le displaciamento del seniores del campanias al citate e con illes etiam mercantes, artisanes e travaliatores agricultural. Istes ultimes esseva movite per le recerca de fortuna e de evitar le obligationes feudal, viste que illes poteva viver in citate con travalios quotidian in le botecas o gratias al operas de caritate del nobilitate e del ecclesia.

Piemonte Sabaude

In le dominios sabaude le governamento central disveloppava un rolo importante in le gestion del economia national, sequente le exemplo del vicin Francia. In particular, Vittorio Amedeo II de Sabaudia succedeva a reorganisar le Stato rendente lo plus efficiente e applicante un serie de mesuras de typo colbertista. Inter le reformas se signala le institution del cadastro terestre in 1731, le creation de intendencias provincial e le limitation del privilegios ecclesiastic; le manufacturas interne esseva protegite e tutelate, dum altere industrias esseva create a transverso de patentes e privilegios; finalmente, le continue campanias militar habeva le effecto de sustener le expensa public.^[42]

Le agricultura habeva un notabile disveloppamento, gratias a operas de canalisation e bonification e al politicas attractive que faceva affluer colonos de Lombardia e de Liguria. Le ampliation del cultivationes, specialmente in le basse planura, videva un forte expansion del risicultura; totevia, le sector de guida deveniva ben tosto illo seric. De facto, cultivationes de morieras esseva implantate e artisanes specialisate esseva appellate de novo; le prohibition de exportation del seta greggia esseva imponite, favorante assi le torcitura seric, que deveniva le industria principal del pais.^[42]

Iste politicas deva bon fructos, proque post 1660 il habeva un forte crescimento economic: le entradas del doanas commercial duplava in le trentennio subsequente, dum le production total arrivava a duo vices e medie in le prime medietate del dece-octave seculo in comparation con le periodo precedente.^[43]

Iste politicas, ben que comportava un augmento del productivitate, non favoriva un melioramento del revenitos e un pejoramento del disigualitates se disveloppava specialmente in le dece-septe seculo; de facto etiam in le dominios Sabaude, como in le resto de Italia, isto esseva debite al augmento del population e del taxation indirecte.^[2] Un altere limite esseva debite al debilitate del Stato, que como le altere Statos Italian, succedeva solmente partialmente a disveloppar politicas mercantilistic efficace, como in vice occurreva in altere partes de Europa, isto eveniva pro le incapacitate de proteger le mercatos del concurrentia estranie, pena le retorsiones e semper pro le peso politic succedeva solmente in modo partial a imponer conditiones favorabile al commercio e non succedeva a entrar in le competition colonial.^[2]

Stato de Milano

Le crisi del dece-septe seculo esseva sentite in maniera dramatic in le Lombardia espaniol: le peste de 1630 e le interruption del affluxo de argento american comportava un paralyse del production e del commercios durate al minus usque a 1660. Le apparato manufacturari crollova dum le politicas del governamento, initialmente incerte, esseva inefficace e le tentativos mercantilistic falliva substantialmente.^[44]

Le patriciato urban, componite per grande proprietarios terestre, contribuiva a revitalisar le sector agrari ma al mesme tempore faceva deprimer le production manufacturari; le economia del region subiva un profunde transformation, iam orientate verso le exportation de productos agricultural e semi-elaboratos, como filatos greggi e torquite.^[45]

Stato Pontificie

Le economia del Stato Pontificie in iste periodo esseva generalmente static e deprimite. Le absentia de un classe mercantil e le disinteresse del classes dirigente verso le investimentos productive esseva inter le principal factores del substantial immobilismo economic. Nonobstante le complete absentia de un tradition commercial e industrial, a Roma nasceva in 1605 le Banco de Sancte Spirito como instituto de collection del sparna e de subscriptione del debito public, favorate per le forte affluxo de moneta debite principalmente al decimas ecclesiastic e al conspicue patrimonios religiose.^[46]

Nonobstante le forte movimento de capitales le production manufacturari remaneva fragile e le consumos, specialmente de luxo, se orientava verso le estraniero; ne consequiva le predominantia del mercantes estranie – orientate al speculation – e a un forte deficit del balancia commercial. Le Stato Pontificie reageva solmente a transverso de dispositiones contra le importation de benes e manufactos estranie, sin un organic politica economic.^[46]

Regno de Napole

Le Regno de Neapole scontava le subordination politic al Imperio espaniol, le qual requireva continue contributiones pro su proprie expensas, in particular illos militar. Ne consequiva le crescimento del pression fiscal e del debito public, ultra al absentia de investimentos per parte del autoritates in confrontation con le activitates economic.^[47]

Ultra de isto, le augmento del taxation eveniva augmentante le impostos indirecte, isto comportava un pejoramento del vita del plus humiles, viste que illo comportava le augmento del precio del generes de prime necessitate.^[2]

Le politicas fiscal non sequeva logicas coherente de politica economic, ma esseva apte a coperir le ingente expensas del corona espaniol, evitante totevia le proprietates baronal e ecclesiastic que gaudeva de privilegios e immunitates. Diverse limites al commercio e al exportationes agricultural, ultra a pesante doanas e impostos super le consumos debilitava le activitates productive e le mercato del capitales: de consequentia il esseva preferibile investir in le arrendamenti, i.e., le appaltos del impostos.^[47]

Le incapacitate de poter governar autonomemente su proprie economia esseva le causa principal del depression de un Stato que deveva affrontar le mutationes international. Le revolta de Masaniello esseva de facto debite al forte pression fiscal, dum le peste de 1656 acuiva le conditiones dramatic in le quales le economia del Mezzogiorno versava.^[47]

Del Dece-octave Seculo al Unitate

Inter le dece-octave seculo e le medietate del dece-none seculo, Italia remaneva subdividite in parve statos, multe del quales sub domination estranie (austriac e francese): iste contexto non favoriva le crescimento e le competitivitate economic e commercial del area italian. Totevia in le curso del dece-octave seculo le Sovereign Italian, influentiate per le pensamento Illuminista, participava al reformismo de ille annos, attuante un serie de reformas economico-social, que succedeva partialmente a modernisar le systema socio-economic. Iste periodo de reforma esseva interrumpite post le Revolution Francese, substituite con governamentos despotic repressive. A sequito del Restauration le varie regentes cercava de un latere de favorecer un certe reformismo ma del altere reprimeva le requestas del liberales, isto impediva a Italia de entrar in le Secunde Revolution Industrial; illo de facto remaneva un pais agricultural e retrogradate in comparation con le altere paises del Occidente, etiam si a su interno con duo nivellos de retrogradation inter le nord e le sud, de facto a fronte de un disnivello de revenito contenite, notabile esseva le differentias in le “preconditiones de disveloppamento” (infrastructuras, credito e instruction).^[2]

Sector primari: le productivitate agricultural e le regimes agrari

In iste seculos il ha un continue augmento del phenomeno del proletarisation del paisanos e un augmento del terra del grande proprietarios. Isto porta in le dece-none seculo un grande concentration del terra in comparation con le passato, que remane totevia modeste in le Italia centro-septentrional in comparation con altere regiones europee^[3]. Pro calcular le parve proprietate il ha essite usate le percentage del population que viveva disperse, viste que le paisanos proprietarios del terra tendeva a viver disperse in le campanias a differentia del travaliatores agricultural^[3]; in base al datos il resulta maxime le parve proprietate in Emilia-Romagna, in Umbria, Marche e Toscana e Veneto con respectivemente 55,7% e 42,5% del population que vive disperse in le parve proprietates, in position intermedie Piemonte, Lombardia, Liguria e Lazio, Abruzzi e Campania con 23%, pro le prime tres, e 13% pro le ultimes, e finalmente le altere regiones del Mezzogiorno e Insulas con 6%^[3].

Ultra isto duo regimes agrari remane in le Peninsula, i.e., le systemas de possession e condition del terrenos, que cambiava in maniera e mesura differente inter le regiones italian, con profunde consequentias economic e social. In le meridion le antique systema feudal remaneva dominante usque al revolution francese e substituite postea per le latifundio: le terras de facto esseva concentrate in le manos de un restringite numero de latifundistas, le sic-nominate barones, al quales se adde un classe de extraction burgese del dece-none seculo. In le Italia central le mezzadria (fermage a mitate) prevaleva: ben que le proprietate terestre esseva concentrate in le manos de paucos, iste contracto agrari incentivava in le tempore le spirito de interprisa e formas de cooperation. In le nord le feudalitate diminuiva fortemente in le curso del dece-octave seculo e transformationes precoce se avviamento verso le investimento de capitales, le modernisation del technicas de production, e le integration con le industrias de transformation.^[48]

Secundo altere studios, que confirma le presentia de regimes agrari differente, ma non hypotesa un productivitate del travalio e disveloppamento de particular innovationes al minus usque al fin del dece-none seculo in tote Italia^[3]. Iste datos es ricavate per exemplo del rendimentos del grano, que resulta plus o minus constante del 1350, in tote Italia^[3]. Le rendimentos de facto es pro le Nord de 5 a 9 quintales per hectare, pro le Centro de 4 a 8 e pro le Sud de 3 a 7^[3]. Iste dato resulta particularmente basse tenente in conto que in Anglaterra del 1650 illo esseva de 12 quintales per hectare^[3].

Es multo basse de consequentia etiam le productivitate del travalio agricultural, que resulta in declino de medietate dece-septe seculo, illo resulta inter le plus basse de tote Europa e es in le dece-none seculo tres vices inferior al productivitate de un laborero anglese e le medietate de un laborero francese e german.^[3]

In vice resulta elevate le productivitate del terra, secunde solmente a Germania e Paises Basse, iste dichotomia es debite al presentia del culturas arboree, que ha un alte valor addite^[3]. Es presente differentias inter le tres areas del pais, le Centro-Nord presenta un productivitate del terra major^[3]. Le productivitate per hectare es de facto de 204 liras contra le 134 del meridion, isto es debite al extension del cerealicultura, ubi illo esseva plus diffuse illo esseva ubi le culturas arboree esseva minus presente^[3]. Esseva presente un grandissime production de moriera, que esseva del dece-octave seculo major in le nord que in le sud a differentia del passato^[3]. Iste planta esseva multo importante proque illo esseva al base del sericultura, que serviva pro producer seta greggia.^[3]

Sector secundari: le nascentia del prime industrias

Le tentativas per parte del governantes de augmentar le productivitate e le production industrial italian esseva in grande parte modeste o insignificante in comparation con le crescimento que esseva occurrente in le altere paises.^[3]^[2]

Resisteva totevia un modeste sector textil in grande parte ancora utilisante travalios a domicilio e travaliatores seasonal, iste implantos esseva concentrate specialmente in Lombardia e Piemonte e esseva projectate pro le consumos interne.^[3]

Etiam le prime ferrovias non dava grande impulso al industria pesante, le grande stabilimentos industrial esseva quasi sempre volite e amplemente subventionate per le Stato, illos se trovava in general in le pressos del varie capitales. Le plus grande insediamento industrial de tote Italia esseva le officinas de Pietrarsa con su 2.300 obreros, etiam si esseva presente un major kilometrage de ferrovias in le Centro-Nord in comparation con le Sud^[3].

Le unic sector in nette crescimento in le dece-none seculo es le construction naval, isto eveniva post un longe decadentia del flottas italian. Isto es multo evidente del confrontation inter le tonnellage del flottas anglese e italian: in le dece-sexte seculo le flottas del sol Genova e Venetia esseva equal a 80.000 tonnas contra le 50.000 tonnas anglese. In le dece-octave seculo le situation se habeva revolvite, le flottas de tote Italia attingeva 100.000 tonnas dum Anglaterra 1.000.000. Durante le dece-none seculo Italia comencia a recuperar, in 1850 le tonnellage anglese esseva de 4.500.000 contra le 700.000 italian.^[3] Le major chantieros naval esseva in Campania e Liguria que habeva a medietate dece-none seculo 2300 e 1900 obreros, le chantieros naval venete esseva in vice in declino con un production multo modeste.^[49]

Traffico commercial

Non habeva cambiamentos in le commercios, Italia restava de facto un pais que exportava materias prime specialmente productos agricultural e seta greggia e importava cereales, benes colonial, textiles e carbon fossile^[41]. Del dece-septe seculo se reinforce le diminution del commercio inter le diverse areas del pais, isto porta le varie Statos Italian a esser principalmente partenarios con statos estranie.^[41]

Le producto aggregate e per capita in Italia e in Europa

Post le pestilentias de medietate dece-septe seculo le population reprendeva a crescer a rhythmos major de antea, isto causava un incremento del demanda e de consequentia del producto aggregate, ma non esseva sequite per un augmento del producto per capita e del conditiones de vita que remaneva stagnante o in declino usque a 1820.^[50]

Del 1820 dum le altere paises del Europa Occidental se disveloppava in modo multo major del passato e un augmento del producto per capita se habeva pro le initio del crescimento moderne. In Italia le crescimento esseva modeste e debite a un enrichmento de un parve parte del population, que portava un modeste augmento del producto per capita. Isto eveni pro un longe phenomeno de accumulation agrari que augmentava le revenitos del grande proprietarios.^[3] In base al datos super le precios il ha essite possibile facer un estimation e contraponer lo al altere paises, de iste datos ha emergite que in 1700 le Italia del Centro-Nord presentava un revenito superior in comparation con tote le regiones europee minus Paises Basse, que lo habeva superate in le dece-septe seculo e Anglaterra, que lo superava in ille seculo e del 1750 etiam Belgica^[3]. Le alte revenito de Italia es debite al precoce crescimento in le Basse Medievo^[3]. In 1820 le Italia del centro-nord es superate per Switza, Danmark e Francia^[3]. Le differentias inter le centro-nord e le sud, Lazio includite, es multo modeste in terminos de revenito; illos ha essite estimate inter 0% e 15% e etiam laboreros in le varie sectores^[3]. Esseva totevia presente differentias multo grande in le conditiones de pre-disveloppamento industrial, como alphabetisation, melior accesso al credito e infrastructuras^[2]. Le dato le plus attendibile super le revenito, ha essite estimate pro 1861, facente 100 Italia, le producto per-capita esseva 115,7 in le Nord-West, 91,4 in le Nord-Est, 111,1 in le Centro, 86,4 in le Sud e 93,2 in le Insulas^[2]. Esseva in ultra presente differentias multo grande inter le varie areas del Sud^[3]^[51]. De facto in base al datos de medietate dece-none seculo al epocha Sicilia e specialmente Campania, presentava un revenito plus alte del resto del Mezzogiorno, respectivemente de 94 e 107^[52] e un productivitate del terra multo alte de 147 e de 247 liras per hectare^[3].

Italia septentrional

Patrono:Vedi anche Lombardia, dominate per Austria, esseva le region que succedeva a attuar le melior reformas in le curso del dece-octave seculo, isto eveniva specialmente gratias al bon governamento del Conte Carlo Giuseppe de Firmian, que esseva governator del Ducato de Milano durante le regno de Maria Teresa de Habsburgo e Joseph II del Sacre Imperio Roman. In iste annos importante reformas economic esseva interprendite: agricultura intensive (con forte investimentos in le irrigation); production del seta greggia a latere del industria de filatura; suppression del privilegios fiscal; libertate de commercio interne; reduction del poter ecclesiastic a transverso del abolition del derecto de asylo, del Inquisition e significantive investimentos in le instruction public, como le reconstruction del Universitate de Pavia.^[26]^[53] Le reforma le plus importante esseva le introduction in 1718 del cadastro teresian: iste reforma, que se protraheva per ultra quaranta annos, modernisava profundemente le regime agrari.^[26] Le politica reformator esseva interrumpite in le ultime decennios del dece-octave seculo.^[53] Subsequentemente in le dece-none seculo le prime industrias metallomechanic se disveloppava (parve ma importante interprisas inter le quales Regazzoni, l'Elvetica, le Grondona, le industrias de armas del area de Brescia, le ferriere del area de Lecco e de Dongo); numerose institutiones bancari (inter le quales le Cassa de Sparna del Provincias Lombard fundate in 1823); un bon rete de transportos ferroviari e stratal.^[26]

In Veneto, dominate per Austria, non se sapeva disveloppar un agricultura intensive como in Lombardia, e superar le stagnation inducite per le declino de Venetia.^[26]

Filatura a Boffolara Ticinese: le Filatura Mylius, pictura de Giovanni Migliara (1828).

Reformas administrative de relevo social e economic esseva interprendite etiam in Toscana e Piemonte.^[2]

In le Granducato de Toscana, in le dece-octave seculo con Francesco de Lorena e Pietro Leopoldo importante reformas in le ordination juridic se avviam:suppression del jurisdiction e servitute feudal, del manomorta (manu morte), del maggiorasco (majoratu); operas de bonification e se tentava un reforma religiose gratias al episcopo jansenista Scipione De Ricci. Multe de iste reformas esseva fortemente attenuate e abolite al fin del dece-octave seculo per su successore, Ferdinando III.^[53] Subsequentemente Toscana, etiam illo dominate per le Austriacos, sub le governamento de Leopoldo II remaneva fundamentalmente un economia agricultural; il habeva parve realitates industrial, ma le politicas commercial fortemente liberal del Granducato non favoriva lor disveloppamento. Livorno profitava del liberalisation commercial e deveniva un vibrante porto-franc.^[26] Importante reformas esseva interprendite pro favorir le connexiones a transverso del construction de ferrovias: le Ferrovia Leopoldina (Firenze-Pisa-Livorno, con le ramification de Empoli a Siena) e del Ferrovia Maria Antonia (Firenze-Prato-Pistoia-Lucca), dum remaneva a nivello de projecto le Ferrovia Ferdinandina (Firenze-Arezzo) e le Ferrovia Maremman (Livorno-confine del Chiarone, terminate post 1860). Le antique companias bancari toscan in vice non se disveloppava al passo del tempo.

In Piemonte in le dece-octave seculo le reformas illuminista esseva multo tenue in comparation con le altere Statos Preunitari, de facto a differentia de Vittorio Amedeo III, su successores Carlo Emanuele III e specialmente Vittorio Amedeo III, se concentrava majormente in un serie de guerras pro extender le confines del Regno plus tosto que reformas de typo illuminista. In le periodo Napoelonic importante reformas in campo socio-economic esseva promulgate, como le reforma pro abolir le feudalitate contenite in le codices napoleonic, que esseva postea abrogate a sequito per Vittorio Emanuele I. Post le motus del 1820 saliva al throno Carlo Felice que insimul con su successore Carlo Alberto oscillava inter reformismo e despotismo. In iste annos importante reformas esseva facite como per exemplo le creation in 1827 del Cassa de Sparna de Turin e le Societate Real Mutue de assecurantias, le reduction del taxas doanal pro le grano (pro le qual illos descendeva de 9 a 3 liras le quintale), pro le carbon, pro le textiles e pro le metallos; un facilitation in le importation del machineria pro le industria; e le possibilitate de exportar le seta greggia.^[54] Iste politica portava obviemente a minor entradas in le sector del doanas ma favoriva altere entradas del bilancio del Stato que, del 1835, resultava in activo pro diverse annos. In le mesme annos a Genova le ricchessa accumulate in seculos de commercio remaneva accentuate in un restringite gruppo de bancheros que esseva active in tote Europa. In 1845 le Banca de Genova esseva fundate, que postea constitueva le Banca National in le Statos Sard, denominate post le unification Banca National in le Regno de Italia (in sequito Banca de Italia). Il habeva etiam alcun relevante realitates industrial (inter le quales Ansaldo, le Chantier del Foce e le Arsenale).^[26] Le disveloppamento del ferrovias initialmente eveniva lentemente (le prime ferrovia esseva terminate in 1848), postea grande ampliationes se habeva sub le administration de Cavour. Post le motus del 1848, a differentia del altere Statos Italian, le Regno de Sardinia esseva le unic a mantener le constitution, affirmate in le Statuto Albertino. Le nove Re Vittorio Emanuele II dava le incargo de formar le nove governamento a Cavour que del 1850 al 1861, avviava reformas que modernisava economia, instruction, infrastructuras, e promoveva le industrialisation e le separation stato-Ecclesia. Nonobstante resistentias e le influentia regal, le processo de modernisation se faceva plus decise, sustenite per le interprisariato, que deveniva gradualemente plus influente in le direction del reformas politic e economic.^[48] In le Regno de Sardinia le ricchessa non esseva limitate solmente al nobiles, ma diffundite inter bancheros, commerciantes e interprenditores textil. In Sardinia in vice le administration del Sabaudia manteneva a longe le latifundio de typo feudal: illo esseva bannite formalmente solmente inter 1835 e 1839, contribuente al persistentia del retrogradation economic e social.^[26]

Stato Pontificie

Le administration pontificie esseva criticate etiam al tempore pro su clientelismo e mal governamento, que obstaculava le modernisation economic e le investimentos. Pio IX saliva al pontificato in 1846, marcante le initio de un periodo que, nonobstante un breve elan liberal, videva tosto un retorno al conservation post 1848. Totevia, in le curso de su regno que durava usque a 1870, il habeva moderate ma significative investimentos in le infrastructuras de transporto e in le bonificationes.^[48]

Regno de Neapole e de Sicilia

Articulos principal: Economia del Regno de Neapole e Economia del Regno del Dos Sicilias

Le Meridion in le dece-octave seculo

Durante le medietate del dece-octave seculo in le meridion un serie de reformas de typo illuminista esseva promulgate gratias al action reformator de Carolo Di Bourbon, prime re del dynastia borbonic a Neapole, e de personages del corte, qual le secretarios de Stato Manuel de Benavides y Aragòn, Josè Joaquìn de Montealegre e Bernardo Tanucci; e le economistas Antonio Serra, Antonio Genovesi e Ferdinando Galliani e del juristas Pietro Giannone, Gaetano Filangieri, Giuseppe Maria Galanti, Giuseppe Palmieri, Domenico Grimaldi, e Merchiorre Delfico e subsequentemente con le presidente del consilio de ministros Luigi De Medici sub le regno de Ferdinando I. Iste reformas habeva de un latere le scopo de modernisar le structura socio-economic del Sud ire a limitar le poter baronal e del Ecclesia e del altere stimular le artisanato e le interprisa a transverso del apertura de nove implantos.^[55] Iste leges creava un momento de discontinuitate con le passato, ma non portava al abolition del feudalismo, grave problema del Mezzogiorno.^[2]^[55]^[53]

Le reformas

Le Corte in iste annos se scontrava contra le omnipotentia del barones; in iste direction eveni le recuperation del arredamenti, termino con le qual se intende un insimul de derectos public como le doanas, le gabellas, le monopolios de production e de excambio, le derectos contributive super le merces immagasinate, iste politica permitte a diminuer le poter baronal e a restituer le capacitate directiva in campo economic^[55]. Le scontro le plus nette e prolongate se ha con le Ecclesia, que durante le periodo viceregal possedeva tres immunitates: le prime, le immunitate local, que permitteva a quiunque entrava in un loco sacre e demandava asylo de subtraher se al justitia civil, le secunde, le immunitate personal, que impediva le ecclesiasticos de non esser submittite al tribunales del regno e le plus gravose del puncto de vista economic, le immunitate real, que concedeva al immense terrenos del ecclesia le exemption del impostos.^[55] Assi del 1737 le tractativas inter le Regno de Neapole e le Stato Pontificie comenciava que al fin portava al signatura del Concordato de 1741; le qual limitava le jurisdiction del clero, submetteva a taxation un parte del proprietates del ecclesia e diminuiva a limitate casos le requesta de derecto de asylo.^[55] Le 3 de novembre de 1767 un decreto es submittite al signatura de Ferdinando I,^[56]^[57] con le qual eveni le chassa del jesuitas de Neapole e le mission al incanto del benes ecclesiastic: plus de 45 mille hectares de terreno es assi assignate con contractos de enfyteusis e qui beneficia es le classe medie agrari, un parte de iste terras es date in parve fractiones a paisanos povre: 3 mille familias sicilian.^[55]^[57]

Sub le regno de Carolo se cercava de amodernisar le systema tributari. Su prime acto es le lege del 4 de octobre 1740, mediante le qual se disponeva le compilation del Cadastro onciari^[58], dicte onciari proque illo esseva le unitate monetari theoric de referentia, in base al qual le patrimonios esseva estimate^[58]. Ne scaturiva un revelation del population del Regno, in le qual etate, profession e proprietate esseva reportate. Le copias es conservate al Archivo de Stato de Neapole. Iste reforma habeva totevia duo limites, le prime limite stava in le facto que illos es remittite al declarationes del possedentes e le secunde limite esseva le facto que illo esseva controlate per le Communes, entitates in le quales le barones e le possedentes commandava. Le reforma pro iste rationes falliva in le annos subsequente e le fisco retorna a recurrer al gabellas. Gratias a iste reformas il esseva possibile un amodernisation del systema socio-economic del societate meridional e in campo economic eveniva le apertura del opificios de Sancte Leucio, Fabrica Real de Capodimonte, Ferrieras Real e Officinas de Mongiana, le Real tapisseria napolitan e Le amodernisation del chantieros naval de Neapole e Castellammare.^[56]

Durante le domination espaniol Sicilia se trova in conditiones multo similar al resto del Mezzogiorno: grande potentialitates economic (“in le prime medietate del dece-octave seculo le insula, in annata bon, poteva producer le duple del cereales que illo consumava”^[59]) e presentava le mesme problemas del resto del meridion, le baronage e le poter clerical. Le poter politic es in le manos del vicerege de nomination regal, cuje electiones es expression del governamento de Madrid antea e de Neapole postea. Le capital es Palermo con 200.000 habitantes que es le citate le plus populose de Italia, post Neapole que ha 370.000 habitantes al fin del dece-octave seculo.^[60] Le reformismo del regno de Carolo III e del prime annos de Ferdinando I es permittite per le Vicereges Fogliani Sforza d'Aragona, Marcantonio Colonna e specialmente Domenico Caracciolo. In le questiones religiose eveni le abolition del Sancte Officio, reduction del numero del conventos e contenimento de illo del religiosos e exproprio e mission al incanto de un parte del benes ecclesiastic. Contra le barones eveni le revocation del usages civic e del location del terras demanial, pro cercar de favorir le nascentia de un classe medie, illos decreta le libertate de commercio e eveni le institution del credito agrari.^[55]

Societate

Pro quanto concerne le societate del Regno de Neapole (excluse le Regno de Sicilia) al fin del dece-octave seculo, illo esseva formate per 4.828.914 habitantes assi distribuite como structura social: le feudatarios e nobiles (que comprehendeva al epocha etiam le totalitate o quasi del corpore de officiales), esseva 31.000; le burgesia intellectual del professiones liberal (principalmente homines de lege, dunque advocatos, judices e notarios, e medicos) esseva 40.400; le clero masculin e feminin comprehendeva 90.659 personas, del quales 64.000 prestres, fratres, monachos e 26.659 monachas. Le resto 4.666.855 del personas (excluse le professiones liberal) esseva constituite per paisanos, commerciantes, obreros, artisanes, pastores, laboreros in le activitates maritim^[61]. In percentage, minus del 1% del population appartineva al aristocratia, quasi 1% al burgesia intellectual, circa 2% al clero e 97% del population esseva constituite per le Tertie Stato. Le concentration de possessiones in paucissime manos esseva plus accentuate ancora de quanto iste cifras indicava, proque al interno del nobilitate e del clero il habeva sproportiones social relevante. Usque al minus al initios del seculo XIX existeva le prassi in le casatos aristocratic de transmitter le patrimonio solmente al primogenito, in maniera de conservar lo intacte^[61]. Le usages del primogenitura, del maggioraschi, seniorati, fedecommessi, faceva que le filos mascule “cadette” o femininas esseva excludite del hereditage. Le 31 mille aristocraticos in 1792 non esseva ergo tote grande proprietarios terestre. Le corporation de officiales militar esseva formate in ille data integremente per nobiles, ma pro le major parte cadette^[61]. Iste cifras esseva typic de un stato del Ancien Régime, de facto etiam in Francia e in Espania le societate esseva subdividite in modo similar. Le societate francese esseva constituite respectivemente pro 2% per le nobilitate e per le clero^[62] dum le societate espaniol esseva constituite pro 2% per nobiles e pro 4% per le clero e le restante parte del population esseva constituite per le Tertie Stato^[63].

Limites del reformas e feudalismo

Le reformas succedeva a reformar in parte le Meridion post le annos obscure del domination espaniol e austriac e a crear un momento de discontinuitate con le passato,^[56] ma non succedeva a abolir le feudalismo, grave problema del Mezzogiorno, e non amodernisava in modo complete le systema economic e social del meridion.^[56] De facto le possession del terra e dunque del economia, remaneva fortemente concentrate pro longe tempore. Il ha essite estimate que in le tarde dece-octave seculo, in le Mezzogiorno continental, existeva circa 600 familias baronal, al quales se adjungeva un cinquantina de barones ecclesiastic: le barones representava circa le 1% del population total e deteneva le controlo super ultra le 70% del population rural in condition de vassallage. Quinze familias governava quasi un quarto del population feudal del Regno, i.e., circa 700.000 personas.^[48] Un exemplo del vastitate del feudos es representate per Irpinia, in iste provincia le possedimento feudal del casato del Caracciolo de Avellino, reuniva in 1798 un serie de baronias que coperiva comprehensivemente un superficie de 220 kilometros quadrate, i.e., 22.000 hectares^[64], in le mesme annos le feudo a Sant’Angelo dei Lombardi esseva definite como un ver e proprie Stato con 245,62 km², constituente le 29% del superficie territorial de ille area, illo habeva un population de 20.607 habitantes, equal al 34,52% del population del Alte Irpinia e al 5,58% del integre provincia^[65]. Non solmente le nobiles esseva proprietarios de feudos ma etiam le soverano e le familia regal, le casato del Borbones de Neapole possedeva tanto le benes del corona, como le benes dicte allodiali del monarcha, su proprietate personal e directe, istes ultimes comprehendeva le sequente feudos: Altamura, Borbona, Campli, Cantalice, Castellammare, Cittaducale, Leonessa, Montereale, Ortona a Mare, Penne, Pianella, Posta, Rocca Guglielma, San Giovanni in Carico, San Valentino^[66].

Ultime decennio del dece-octave seculo e periodo Napoleonic

In le ultime decennio del dece-octave seculo le periodo del despotismo illuminate terminava etiam a Neapole, Ferdinando I licentiava le Tanucci e se comportava in modo sempre plus autoritari, pro timor que un revolution burstarea como in Francia e iste typo de governamento continuava etiam post le restauration, exemplos de iste repression es le contrarivolution del exercito del Sancte Fide contra le Republica Parthenopee e le repression del constitutiones date in 1820 e del motus del 1830, etiam si in maxime parte le reformas in campo socio-economic facite durante le periodo Napoleonic esseva lassate como per exemplo le leges eversive del feudalitate promovite a Neapole in 1806^[55].

Le Meridion in le dece-none seculo

Durante le congresso de Vienna Ferdinando I reuniva le Regnos de Neapole e de Sicilia in le Regno del Duo Sicilias. Subsequentemente con le governamento de Ferdinando II un modeste processo de industrialisation se disveloppava que riguardava principalmente le grande citates Neapole, Palermo e Catania. In iste annos de facto in le Meridion le prime implantos industrial, le prime ferrovias e le numero del naviglios esseva notabilemente augmentate.^[55] A limitar iste progressos il habeva totevia notabile problemas que riguardava, in le perspectiva social: le forte hierarchisation del societate,^[67] le accentration del ressources e del investimentos in alcun areas,^[68] un reducite numero de vias de communication terrestre e le alte percentages de analphabetos.^[2]^[55] Dum le problemas del puncto de vista economic riguardava le basse investimento endogene in le industrialisation, que de facto dependeva fortemente del capital estranie e public,^[67] del manca de un systema creditizie moderne^[69]^[70] e specialmente de un sector primari que se basava quasi exclusivemente super le latifundio.^[55]

Le reformas

In iste annos in le meridion se disveloppava nove vias de communication, isto se pote constatar in le realisation del prime section del ferrovia italian le Neapole-Portici in 1839, al qual se adjungeva un altere linea super le axe Neapole-Castellammare e le duo sectiones es servite per cursas regular aperte al diverse stratos del population, con apposite carrossas de prime, secunde e tertie classe.^[56] In 1845 initia le studios pro le ambitiose projecto del Neapole-Brindisi; in 1856 le linea Neapole-Nola-Sarno es completate.^[71] Le disveloppamento del ferrovias non es le unic signo de modernitate: le ponte real Ferdinando es construite, in ferro super le Garigliano, le secunde super le continente europee^[72], sequite per illo super le fluvio Calore. Inter 1830 e 1856 es aperite ultra 3 mille millias de stratas consular assi de quadruplar le rete stratal persistente.^[72]

Pro quanto riguarda le construction naval a Neapole es varate le prime nave a vapor le “Ferdinando I”^[56]^[73] e es meliorate le chantieros naval de Neapole e Castellammare que supera illos de Genova per tonnellage. In le chantieros naval se multiplica in pauc annos le bastimentos que passa de 8 mille tonnas in 1824 a 100 mille tonnas attingite in 1835 e poi a 250 mille tonnas in 1860.^[74] De pari passo va a augmentar le attentiones reservate al portos con le creation de nove bassinos: a Castellammare, Gallipoli, Molfetta, Gaeta, Ortona, Barletta, Ischia e Bari;^[72] es dotate de un moderne faro a lanterna a eclipses con apparato lenticular le portos de Nisida, Neapole e Castellammare.

Le investimentos in le vias de communication favori le disveloppamento del industria: in 1835 se conta 117 fabricas de lana,^[75] le fabricas de papiro Lefebvre e Polsinelli, arriva a emplear ultra mille empleatos.^[72] In retardo resulta le disveloppamento del activitate metallomechanic, con le disveloppamento del activitate per parte de industrias private como le Marcy e Henry, l'opificio Zino e Henry, le Guppy e Pattinson, Ferrieras Real e Officinas de Mongiana e super toto, del Officinas de Pietrasa, a capital public, que constitueva le major complexo industrial italian^[56].

Le activitate minatori es multo floride: le minas de sulphure es gerite per investimentos Francese e Anglese, illios coperi 80% del necessitate mundial^[55].

Le institutos de credito

Multo pauc esseva facite super le plano creditizie: le bancas remaneva pauc, de istes le plus importante esseva le Banco del Duo Sicilias, instituto creditizie statal que veniva create per Gioacchino Murat del fusion de octo bancas public. Veniva affiancate a isto le bancas fruttuaria (1831-1857), del tavoliere (tabulero) (1834-1839) e del Ofanto, istes habeva difficultates in concurrer con le banca statal e al fin falleva^[69].

Pro incentivar le disveloppamento del classes minus ambiente se cercava de crear le cassas de sparna. Istes esseva institutos de credito que cercava de invitar le classes plus humile al sparna. Duo esseva instituite, un a Neapole e un altere a Palermo, le initiative totevia non succedeva a haber le successo sperate sia pro le manca de fundos que pro le aversion del population^[69].

In vice succedeva le montes frumentari que esseva ampliate e nove esseva fundate, assi le Regno arrivava a contar 700 in le sol continente. Lor scopo esseva somministrar le sementes al paisanos cuje precio veniva restituite a bassissime interesse, in iste modo se favoriva de un latere le disveloppamento del agricultura e del altere se augmentava le cohesion social e se diminueva possibile revoltas. Pro evitar le disveloppamento del usura le montes pecuniari esseva instituite in 1833, illos habeva le scopo de prestar parve summas de moneta a basse interesses (non plus de dece ducatos al interesse del 6%)^[70].

Societate

In iste annos le economia meridional disveloppava un economia fortemente hierarchisate, al cuje vertice esseva presente burgeses de origine estranie, que sovente pro le basse numero de institutos de credito deveniva etiam bancheros, de facto nasceva le figura del mercante-banchero^[67]. Illos esseva le Rothschild de Neapole, maxime creditores del Stato, le bancheros switze Meuricoffre e Appelt, diverse commerciantes anglese, Ingham-Whitaker, Woodhouse, Close, Rogers e alteres. In position de partenarios minoritari il habeva le investitores napolitan e sicilian, istes esseva le Volpicelli, le Ricciardi, le Buono, le Falanga, le De Martino, le Montuori, le Sorvillo e le Florio^[67]. Istes ultimes habeva importante successos economic e succedeva a devenir partenarios major. In iste annos se disveloppava specialmente in le campanias un burgesia meridional que derivava del classe militar e de empleatos que habeva habite importante concessiones in le periodo Murattian^[67], illo se fundeva in le annos subsequente con le nobilitate, ire a formar un unic classe social appellate “galantuomini”^[76]. Istes totevia non portava grande cambiamentos in le systema agricole, que remaneva ligate al infructuose latifundio^[67]^[76]. Un secamento del societate meridional pote esser date utilisante le datos referite al citate de Neapole, que habeva 400.813 habitantes in 1840, socialmente assi partite: 16.878 possedentes (5%), 7.142 professionistas in professiones liberal (2%), 11.167 empleatos public (4%), 18.148 militares (6%), 11.902 pensionatos (4%), 6.610 ecclesiasticos (2%), 2.830 labora presso le entitates de benevolentia (0,7%), 80.457 commerciantes, artisanes, obreros etc. (25%), 168.052 travaliatores quotidian, venditores ambulante, mendicos etc…(41%)^[77]^[68]. Del ultima categoria face etiam parte le lazzaros. Pro factores historic e pro le character absolutista e accentratrice del monarchia borbonic un bon parte del population *al qua dal faro*, i.e., in le ex-Regno de Neapole, se concentrava in le capital, de facto Neapole e *casali* (locos circumjacente), habeva in 1848, 495.942 habitantes, que correspondeva al 7,6% del population del Regno *al qua dal faro*. Per via del accentration le majoritate del travaliatores que se occupa del bureaucratia e del commercio se trovava in le capital. Le repartition del travaliatores in le meridion non insular in 1848 esseva le sequente: del 30.677 empleatos 11.740 esseva occupate a Neapole (38,26%), del 3.702 advocatos, in le capital esseva 3.036 (82%), del 39.996 commerciantes del ex-Regno de Neapole 13.407 (33,53%) esseva in le capital, le laboreros in le activitates maritim esseva 37.275 de istes 8.338 (22,36%) habeva activitates a Neapole e del 312.219 obreros, artisanes e *garzoni* (apprentices) a Neapole e *casali* esseva presente 102.947 habitantes (32,98%)^[68].

Le numero total de indigentes in 1820 in le sol meridion non insular esseva de 189.686 (3,3%)^[78], secundo altere fontes quaranta annos plus tarde le numero del mendicos in le integre Regno esseva de centovinte mille personas i.e. 1,4% del population^[76]. Le percentage esseva minor que Lombardia (1,6%), Romagna (2,11%), Umbria (2,14%) e Toscana (1,83%)^[76].

Limites del reformas e latifundismo

Si de un latere es innegabile que le Regno del Duo Sicilias esseva transite per reformas que favoriva un partial processo de industrialisation in le prime annos del regno de Ferdinando II, es importante rememorar etiam le limites de iste politicas.^[56] Le prime limite riguarda le facto que le saison del reformas que va de 1830 al 15 de maio 1848 (data in que initia le repression del reformas constitutional debite al motus de januario 1848 que habeva portate al approbation del constitution del regno), le factos del 15 de maio habeva alienate le intelligentia napolitan e le liberales italian que comenciava a dispreciar le Borbones^[56] e le dynamismo del prime annos esseva frenate per un politica economic plus parsimoniose respective al draconian economia de Cavour que esseva totevia securmente plus fructuose super le longe periodo.^[76] Le secunde limite riguarda le facto que le Regno del Duo Sicilias continuava a haber un economia incentrate super le agricultura etiam si con un modeste sector secundari e tertiari: le sector primari occupava 62% del fortia de travalio, le secundari e le tertiari ambes occupava 19% del population.^[51] Le tertio limite riguarda etiam le mancate disveloppamento de un forte burgesia industrial: de facto le vaste majoritate del industrias es realisate per capitales estranie e public, le burgesia meridional tendeva a dedicar se majormente al agricultura, al commercio e al travalios intellectual. Isto non es debite solmente al pauc dynamismo del intelligentia meridional ma etiam del pauc institutos de credito private.^[2]^[56] Le quarte limite riguarda le *entroterra* (area interior) del meridion ubi le Stato non succedeva a favorir le disveloppamento de un sector primari moderne, que remaneva le ossatura del economia meridional, excepte pro rar casos como le cantinas Florio o le tonnara (sitio de pisca de thunnos) de Favignana. Bon parte del meridion esseva cultivate a latifundio con technicas agricole retrogradate e infructuose.^[76] Iste technicas economic produceva un forte concentration de benes economic: es estimate que al fin del XVIII seculo 650 latifundistas laic e ecclesiastic controlava 60% del producto national del meridion continental,^[26] e le reformas de vendita del terras incultivate e ecclesiastic ivava sovente a inricchir ulteriormente le familias burgese, proveniente del classe militar e administrative, que habeva accrescite lor poter durante e post le periodo napoleonic^[76]. Le hegemonia del latifundio in le meridion es confirmate per le exemplo del Catanese, que habeva in le prime medietate del seculo XIX un repartition territorial in que 51% del superficie appartineva a fundos del dimensiones de circa 200 hectar in media e 31% a proprietates que superava le 800^[79]. Totevia le zona de Catania esseva, in Sicilia, un de illos con le minor concentration de proprietate, i.e., de latifundismo. Le firmas catastral con ultra 1000 hectar arrivava solmente a 45% del solo cadastrate in le Nisseno e a 25% in le Ennese^[79]. Concentrante se super le commune de Bronte, le pais in que eveniva le sollevamento popular, pro le requesta del terras, reprimite per le Garibaldinos. In le commune le possessiones del duce, i.e. le ex-feudatario, coperiva solmente circa le medietate del 30.000 hectar del integre territorio communal. Le majoritate del terras del restante medietate esseva in le manos de 19 proprietarios. Le duce e le altere latifundistas, 20 personas, possedeva 81% del fundos. Le media proprietate comprehendeva 8% del superficie e esseva partite in 87 firmas catastral. Finalmente le parve proprietate habeva 11% del superficie e habeva un altissime grado de fragmentation in peciettas minuscule, essente distribuite in 3.759 parcellas catastral, cuje dimension medie esseva inferior al hectar e que non consentiva le formation de interprisas agricole autonome. Le parve o parvissime proprietarios poteva ergo cultivar le terra solmente como integration de un altere profession, que esseva habitualmente le travalio manual super terras de alteres. Le structura pyramidal del proprietates territorial de Bronte e le configuration social transpare de iste cifras: le duce possedeva circa 50% del terras; 19 latifundistas ultra 30%; 87 medie proprietarios 8%; finalmente 3.759 firmas catastral se partiva le 11% restante.^[80].

Le condition de Italia al momento del unification

Vide anque: Historia economic de Italia

Secundo le majoritate del historicos economic esseva presente differentias economico-social inter le Nord-West e le resto del pais al momento del Unitate de Italia ma ille se rendeva nette ab le initio del Novecento e se approfondiva subsequentemente^[2]^[51]^[81]. Al momento del unification parve differentias esseva presente in le sector primari presente specialmente in le rendimentos del grano, pro exemplo, esseva, inter 1815 e 1880, de 5-9 quintales per hectar in le Nord, de 4-8 in le Centro e de 3-7 in le Sud.^[81]

Como ha scribite Piero Bevilacqua «al momento del Unitate de Italia le distantias inter le Nord e le Sud, super le plano del structura industrial non esseva si relevante como illos se haberea rendite subsequentemente»^[82]. Al contrario, in alicun industrias, como illos metallomechanic, de tannario, de papiro e de sulphure, le Sud non esseva de toto in un position de disavantage^[82]. Le recercas de Stefano Fenoaltea super toto ha revelate que le avantage del Nord se delinea e se consolida solmente ab le fin del Octocento e non ante^[81]. In 1871 il ha un modeste avantage del Nord: le producto *per capita* industrial es de 63 liras in le Nord e de 57 in le Sud.^[81] In position de avantage se trova Lombardia, Pedemonte e Liguria,^[81] in compania, totevia, de Campania e Sicilia.^[81] Quasi tote le Centro e le Sud se colloca, comocunque, sub le media national, etiam si le deviation del valor medie es modeste in veritate^[51]^[81]. Totevia, ab recercas successive de Fenoaltea, evaluta equal solmente quantitativemente le sector secundari, ma evaluta plus productive le industrias del Nord-West respective al resto del pais.

Al epocha del Unitate, le servicios, quanto a valor total producite, esseva plus importante que le industria, e representava poco minus de 30 pro cento del producto aggregate. Secundo illos, in tote Italia le population active in le tertiario esserea le 16-17 pro cento del total. Le Nord haberea un avantage in 1861 respective al Sud (18 a 15 pro cento); le Sud haberea un avantage in 1871; in 1881 il haberea paritate. Le datos del valor addite del servicios, elaborate per Emanuele Felice pro 1891, suggere un disparitate considerabile inter le Centro-Nord e le Sud, de circa 40 pro cento, totevia isto es debite al Latium, a causa del presentia del capital, in que le servicios habeva un peso relevante, contribue multo a iste disparitate. Le disparitate, de facto, se reduce a 25 pro cento si on exclude le Latium. In 1891, quando es disponibile datos plus fidel super le differentias inter regiones in terminos de producto *per capita*, in le mesme anno le Sud esseva in avantage super le Nord pro le producto agricole de 15-20 pro cento. Le differentia in le producto del servicios in terminos *per capita* esseva a avantage del Nord de 30-40 pro cento. In le producto industrial, semper *per capita*, in 1881 existeva un avantage del Nord de 10 pro cento; que in 1901 se habeva ampliate a 30 pro cento^[2]^[51]^[81].

Pro quanto riguarda le datos super le PIL *per capita* illos es multo plus incerte. Le motivo es que le Producto Interne Brute (PIL), le indicator macroeconomic que nos provide un approximation del rendimento annual, al tempore del Unitate non existeva e non esseva ergo mesurate. Le PIL esseva inventate subsequentemente in le Statos Unite durante le Grande Depression, in le annos trenta del Novecento.

Le historicos economic Paolo Malanina e Vittorio Daniele es comocunque succedite a calcular un avantage del Nord super le Sud in le producto *per capita* in 1891 que esseva inter 5 e 10 pro cento, e sererea quasi absente in 1861.

Le estimationes es contestate per le economista Emanuele Felice, secundo Felice in le estimationes de Daniele e Malanima emerge duo punctos critic: le prime riguarda le calculo del PIL total regional que es estimate super le population de alora ma con le frontieras regional actual, ergo se eleva multo le valor pro exemplo de Campania (que in 1891 ascendererea de 97 a 110, facite 100 Italia) e face cader illo del Latium (in le mesme anno de 137 a 105). Isto es debite al facto que Campania ha perdite importante territorios, que le Latium ha ganiate, que es le provincias de Latina e Frosinone. De consequentia le PIL per habitante de Campania in etate liberal ha saltate in alto proque le PIL total que includeva un population plus ample, comprendite Latina e Frosinone, ha essite dividite per un numero de habitantes minor, sin Latina e Frosinone, durante que illo del Latium ha cadite, le PIL total se refereva a un population plus parve e ha essite dividite per un numero de habitantes plus alte.

Le secunde distortion in favor del Meridie es debite al utilisation del industria basate super le estimation preliminar de Fenoaltea, que subevalutava multo, le disparitate Nord-Sud, in tanto que non teneva conto del differentias de productivitate.

Facite iste premissas Felice estima le disparitate del PIL total in 1870 de 19%, de facto si Italia valeva 100, le Meridie presentava un PIL per habitante de 90, le Centro-Nord de 106. Felice es succedite etiam a calcular le rendimento medie in base al precios de 2011 (un artificio que nos servi pro dar al lector un ordine de grandor), illo esseva alora de justo 2.049 euros per anno. Un meridional ganiava in media 1.844 euros per anno, circa 154 euros per mense (5 euros per die); un citatano del Centro-Nord 2.172 euros, i.e. 181 euros per mense (6 euros per die).

Felice concorda totevia super le importante differentias intra le Meridie. Al Sud spiccava le primato de Campania, le antique region capital, que hospitava le citate plus populose de Italia, ultra que le ric possedentes meridional: facite 100 Italia, su PIL *per capita* esseva 107, super le media national. Sequeva con 94 Sicilia, region con un forte texito urban, un importante activitate tertiari e un agricultura diversificate; poi Apulia con 89, gratias al agricultura. Poi sequeva Abruzzo e Molise con 80, Sardinia con 78, finalmente Calabria 69 e Basilicata 67. In le Centro-Nord nos trova le Latium con 146, region alora plus parve, que occupava quasi solmente le provincia de Roma. Le PIL del Latium resulta multo elevate proque in le statos preindustrial le capitales eccelleva etiam plus que ora, proque illic se concentrava le servicios, que habeva un differentia de rendimento respecte al industria e al agricultura plus alte de quanto non es hodie. De consequentia plus le superficie del region es parve plus le PIL essera alte. Post le Latium nos ha Liguria 139, le prime region del futur Triangulo industrial e que pur convogliava un quota importante del servicios, ultra a un nascente industria, sequite per Lombardia 111. Il habeva ergo le altere regiones, tote circum le media national, a exception de Marcas 82, ultime in le Centro-Nord e quasi al mesme nivello de Abruzzo e Molise.

Felice ergo concorda con Malanina e Daniele super le manca de un nette dichotomia Nord-Sud, affirma totevia comocunque a differentia del duo studiosos que era comocunque presente un *gap* major de illo calculate in preceder e que mancava un differentia West-Est, etiam si affirma que le rendimentos plus alte se concentrava in le regiones plus urbanisate e de plus ancian tradition manufacturero que se trovava sovente super le versante Tyrrhenian.

Felice ha calculate le PIL etiam pro altere regiones italian in 1871, tenente conto que Italia es equal a 100: Pedemonte 103, Veneto 101, Abruzzo e Molise 80, Liguria 139, Emilia-Romagna 95, Campania 107, Lombardia 111, Toscana 105, Apulia 89, Marcas 82, Basilicata 67, Umbria 99, Calabria 69, Latium 146, Sicilia 94, Sardinia 78. De consequentia Nord-West 111, Nord-Est e Centro 103, Centro-Nord 106, Sud e Insulas 90.

Ultra a haber calculate retro le PIL per habitante in le macroregiones e in le singule regiones in 1871, Felice cerca de facer le mesme con le datos pro le macroregiones de 1861. Tenente conto que in le annos sexanta del Octocento le crescimento de Italia resultava quasi nulle, de facto le taxa de augmento del PIL *per capita* esseva inferior a 0,4% annual, e evalutante le effecto negative del politicas liberista que damnificava le industria del meridie, essente minus productive, ma que al mesme modo favoriva le exportationes del agricultura, super toto ab le culturas a alte valor addite (viticultura, olivicultura, productos hortofructal) in Apulia e in Sicilia, ma etiam in Calabria e in le zona del Vulture (Basilicata), e le industria agroalimentari ligate a illo, pur in Abruzzo e in Campania, etiam si ille evalutava etiam le damnos provocate per le guerra civil que prende le nomine de brigandage. De consequentia ille hypotheisa que le datos regional de 1860 debeva esser inferior respecte a illos de 1870 in Apulia, Sicilia e Abruzzo, que habeva trahite major juvamento del politicas liberista e habeva suffrite minus pro le brigandage e superior o stationari in Campania, Calabria e Basilicata, isto proque le prime region esseva le plus colpate per le politicas liberista, pro le plus alte concentration de industrias e le altere duo esseva le regiones in que le repression del brigandage sequeva le plus.

Facite iste premissas Felice hypotheisa que in 1861 le total del Meridie esseva circum 85% del media national, i.e. quatro o cinque punctos sub le dato de un decennio post (essente crescite plus, su puncto de partita esseva plus basse). Etiam si ille estima un margine de incertitude de 5% e conclude que al Unitate de Italia le PIL del Meridie esseva circa 80-90% del media italian; i.e. (restringente le *forchetta* pro arrotondar) inter 75 e 80% de illo del Centro-Nord.

Ergo in conclusion secundo le estimationes de Malanina e Daniele in 1891 le disparitate Nord-Sud in le producto *per capita* esseva del ordine de 5-10 pro cento e in 1861 lo calcolava de poco inferior o nulle respecte al Nord. Secundo le estimationes de Felice in 1861 le differentias del PIL inter le Nord e le Sud esseva major e esseva evaluate inter 20-25 pro cento.

Totes totevia concorda que altere differentias esseva ben plus significative i.e. illos social que riguardava le alphabetisation e le major disveloppamento de infrastructuras pro que Vera Zamagni resume in 2010 ab quanto emerge del recercas disponibile super le economia italian al indeparabile del Unitate e super le disparitates regional, scribente: «in le etate preindustrial nos non pote attender de trovar un grande differentia in le producto national *per capita* inter le diverse regiones agrari. Es, totevia, de grande importantia prender in examine altere indicatores que pote explicar proque un area, que monstra un rendimento *per capita* simile a illo de un altere area, es capable a un certe puncto de discollar gratias al impeto del sector industrial, durante que le altere remane stagnante»^[82].

In conclusion le sector trahente de Italia preunitari esseva le agricultura, que usava technicas retrogradate, le disveloppamento del sector secundari e del tertiari esseva modeste e esseva financiate majormente per capital public e estranie, excepte in certe zonas de Lombardia ubi le capital private esseva major.

Subsequentemente viste que le Risorgimento esseva alimentate prevalentemente per factores ideal e cultural, plus tosto que economic, sin tener conto del varie particularismos regional, e del debilessa del neonate Regno de Italia e transverso le disveloppamento Piemontesisation i.e. de un modello economico-administrative multo centralisate, que augementava in modo multo significative le differentias regional e sin un politica de redistribution del terras, problema immense pro le meridie, que manteneva le latifundios usque al lege stralcio n. 841 del 21 de octobre 1950^[83]; le differentias economic se acuiuva initialmente inter le nord-west e le resto del pais e in parte se replevava solmente durante le boom economic, ma remane ancora hodie forte differentias, specialmente inter le nord e le sud del pais^[2]^[51]^[83].

Referentias

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 322-330.
↑ ^2,00 ^2,01 ^2,02 ^2,03 ^2,04 ^2,05 ^2,06 ^2,07 ^2,08 ^2,09 ^2,10 ^2,11 ^2,12 ^2,13 ^2,14 ^2,15 ^2,16 ^2,17 ^2,18 ^2,19 ^2,20 ^2,21 ^2,22 ^2,23 ^2,24 ^2,25 ^2,26 ^2,27 ^2,28 ^2,29 ^2,30 ^2,31
Felice, 2015
.
↑ ^3,00 ^3,01 ^3,02 ^3,03 ^3,04 ^3,05 ^3,06 ^3,07 ^3,08 ^3,09 ^3,10 ^3,11 ^3,12 ^3,13 ^3,14 ^3,15 ^3,16 ^3,17 ^3,18 ^3,19 ^3,20 ^3,21 ^3,22 ^3,23 ^3,24 ^3,25 ^3,26 ^3,27 ^3,28 ^3,29 ^3,30 ^3,31 ^3,32 ^3,33 ^3,34 ^3,35 ^3,36 ^3,37 ^3,38 ^3,39 ^3,40 ^3,41 ^3,42 ^3,43 ^3,44 ^3,45 ^3,46 ^3,47 ^3,48 ^3,49 ^3,50 ^3,51 ^3,52 ^3,53 ^3,54 ^3,55 ^3,56 ^3,57 ^3,58 ^3,59 ^3,60 ^3,61 ^3,62 ^3,63 ^3,64 ^3,65 ^3,66 ^3,67 ^3,68 ^3,69 ^3,70 ^3,71 ^3,72 ^3,73 ^3,74 ^3,75 ^3,76 ^3,77 ^3,78 ^3,79 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea.
↑ ^4,0 ^4,1 ^4,2 Maddison Project Database 2020 (Bolt and van Zanden, 2020).
↑ ^5,0 ^5,1 "Economic Growth".
↑ Patrono:Cita pubblicazione
↑
Luzzati
p. 9
.
↑
Luzzati
pp. 10-11
.
↑ ^9,0 ^9,1 ^9,2 ^9,3
Cipolla, 1997
.
↑
Luzzati
p. 12
.
↑
Luzzati
pp. 12-14
.
↑ ^12,0 ^12,1 ^12,2 ^12,3 ^12,4 ^12,5 ^12,6 ^12,7 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 94-103.
↑ ^13,00 ^13,01 ^13,02 ^13,03 ^13,04 ^13,05 ^13,06 ^13,07 ^13,08 ^13,09 ^13,10 Alessandro Di Muro, La terra, il mercante e il sovrano: Economia e società nell’VIII secolo longobardo..
↑
Luzzati
p. 15
.
↑ ^15,0 ^15,1
Luzzati
pp. 18-19
.
↑
Luzzati
pp. 21-23
.
↑
Luzzati
pp. 23-24
.
↑
Luzzati
pp. 24-26
.
↑ ^19,0 ^19,1 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 122-125.
↑ ^20,0 ^20,1 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 159.
↑ Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 171-172.
↑ Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.206.
↑ Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 171.
↑ ^24,0 ^24,1 ^24,2 ^24,3 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 215-217.
↑ ^25,0 ^25,1 Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea.
↑ ^26,00 ^26,01 ^26,02 ^26,03 ^26,04 ^26,05 ^26,06 ^26,07 ^26,08 ^26,09 ^26,10 ^26,11
Zamagni, 2005
.
↑ ^27,0 ^27,1 ^27,2 ^27,3 ^27,4 ^27,5 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.175.
↑ ^28,0 ^28,1 ^28,2 ^28,3 ^28,4 ^28,5 ^28,6 ^28,7 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.218-222.
↑ ^29,0 ^29,1 ^29,2 ^29,3 ^29,4 ^29,5 ^29,6 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.252-257.
↑ Patrono:Cita pubblicazione
↑ "Economic Growth".
↑ Storia di Genova : dalle origini ai nostri giorni.
↑ ^33,0 ^33,1 ^33,2 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 191-194.
↑ Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, pp. 198-199.
↑ ^35,0 ^35,1 ^35,2 "Il mulino da seta bolognese (o rotondo)".
↑ ^36,0 ^36,1 ^36,2 ^36,3 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.179-182.
↑ "Il segreto del mulino da seta alla bolognese".
↑ Atlante tematico d'Italia, Touring Club Italiano, 1990..
↑ Atlante tematico d'Italia, Touring Club Italiano, 1990.
↑
Toniolo e Bastasin, 2020
.
↑ ^41,0 ^41,1 ^41,2 ^41,3 ^41,4 ^41,5 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.182-185.
↑ ^42,0 ^42,1
Conca Messina
pp. 125-126
.
↑
Conca Messina
p. 127
.
↑
Conca Messina
pp. 129-130
.
↑
Conca Messina
p. 130
.
↑ ^46,0 ^46,1
Conca Messina
pp. 128-129
.
↑ ^47,0 ^47,1 ^47,2
Conca Messina
pp. 131-132
.
↑ ^48,0 ^48,1 ^48,2 ^48,3
Felice, 2016
.
↑ LA PRODUZIONE INDUSTRIALE DELLE REGIONI D’ITALIA, 1861-1913: UNA RICOSTRUZIONE QUANTITATIVA, Stefano Fenoaltea e Carlo Ciccarelli.
↑ Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 343-348.
↑ ^51,0 ^51,1 ^51,2 ^51,3 ^51,4 ^51,5 "Origine divario nord sud".
↑ Appendice statistica online Indice delle tabelle e delle figure, Emanuele Felice.
↑ ^53,0 ^53,1 ^53,2 ^53,3 Atlante Storico, le garzantine, Herman Hilgem Kinder.
↑ Giuseppe Talamo, CARLO ALBERTO, re di Sardegna, in Dizionario biografico degli italiani, vol. 20, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1977..
↑ ^55,00 ^55,01 ^55,02 ^55,03 ^55,04 ^55,05 ^55,06 ^55,07 ^55,08 ^55,09 ^55,10 ^55,11 Un Regno che é stato grande, Gianni Oliva.
↑ ^56,00 ^56,01 ^56,02 ^56,03 ^56,04 ^56,05 ^56,06 ^56,07 ^56,08 ^56,09 Un regno che é stato grande, Gianni Oliva.
↑ ^57,0 ^57,1 Ferdinando Renda, Bernardo Tanucci e i beni dei gesuiti, Catania, Università di Catania-facoltà di lettere e di filosofia, 1970, p. 78..
↑ ^58,0 ^58,1 Carlo di Borbone, Guido Belmonte - Edoardo Vitale.
↑ Storia della Sicilia medievale e moderna, cit., vol II, p. 402 Denis Mack Smith.
↑ .
↑ ^61,0 ^61,1 ^61,2 [A. L. Sannino, Famiglia, matrimonio, diuorzio in Basilicata, in Il Mezzogiorno e la Basilicata fra l'età giacobina e il decennio francese (Atti del Convegno di Maratea, 8-10 giugno 1990), a cura di A. Cestaro-A. Lerra, II, Venosa 1992, p. 372].
↑ Erica Mannucci Joy, La Rivoluzione francese, Carocci, 2002..
↑ Anes, Gonzalo, El antiguo régimen: los Borbones, 2ª. Ed., Madrid, Alianza Editorial/Alfaguara, 1976..
↑ [Giuseppe Cirillo, Verso la trama sottile. Feudo e protoindustria nel Regno di Napoli (secc. XVI-XIX), Roma 2012, p. 58].
↑ [Francesco Barra, Lo “Stato” Feudale degli Imperiale di Sant’Angelo, in Cirillo, Verso la trama sottile, cit., p. 55].
↑ [G. Galanti, Nuova descrizione storica e geografica delle Sicilie, vol., I, Napoli 1787, p. 239].
↑ ^67,0 ^67,1 ^67,2 ^67,3 ^67,4 ^67,5 John A. Davis, Società e imprenditori nel Regno borbonico 1815-1860..
↑ ^68,0 ^68,1 ^68,2 Industria società e classe operaia nelle provincie napoletane nella prima metà dell’Ottocento, Tommaso Pedio.
↑ ^69,0 ^69,1 ^69,2 Domenico De Marco, Contributo alla storia del Banco di Napoli. Dalle origini all'unità d'Italia..
↑ ^70,0 ^70,1 Paola Avallone, Prestare ai poveri. Il credito su pegno e i monti di pietà in area mediterranea (secoli XV-XIX).
↑ Il R Bomba, Giuseppe Campolieti, p. 208..
↑ ^72,0 ^72,1 ^72,2 ^72,3 Gli Ultimi Borboni di Napoli, Harold Acton.
↑ ^73,0 ^73,1 "La Ferdinando I".
↑ Patrono:Cita news
↑ "Lanificio regno delle due sicilie".
↑ ^76,0 ^76,1 ^76,2 ^76,3 ^76,4 ^76,5 ^76,6 Il sangue del sud, Giordano Bruno Guerri.
↑ IG. DE SANCTIS, Stato della popolazione del regno delle Due Sicilie messo in confronto tra gli anni 1828 e 1843, Napoli 1845..
↑ Luca de Samuele Cagnazzi “Saggio sulla popolazione del regno di Puglia: nei passati tempi e nel presente“.
↑ ^79,0 ^79,1 A. Di Blasi, La proprietà fondiaria nella Sicilia centro-orientale. Considerazioni geografiche, Catania 1968, pp. 12-13, p. VIII.
↑ Giuseppe Lo Giudice, Comunità rurali della Sicilia moderna. Bronte (1747-1853), Catania 1969.
↑ ^81,0 ^81,1 ^81,2 ^81,3 ^81,4 ^81,5 ^81,6 ^81,7 L'economia italiana dall'unità alla grande guerra, Stefano Fenoaltea..
↑ ^82,0 ^82,1 ^82,2 Zamagni, Comments on the Paper by Emanuele Felice, p. 81..
↑ ^83,0 ^83,1 Breve storia dell'Italia meridionale, Pietro Bevilacqua..

[:39-1] 1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 322-330.

[:0-2] 2,00 ^2,01 ^2,02 ^2,03 ^2,04 ^2,05 ^2,06 ^2,07 ^2,08 ^2,09 ^2,10 ^2,11 ^2,12 ^2,13 ^2,14 ^2,15 ^2,16 ^2,17 ^2,18 ^2,19 ^2,20 ^2,21 ^2,22 ^2,23 ^2,24 ^2,25 ^2,26 ^2,27 ^2,28 ^2,29 ^2,30 ^2,31
Felice, 2015
.

[:24-3] 3,00 ^3,01 ^3,02 ^3,03 ^3,04 ^3,05 ^3,06 ^3,07 ^3,08 ^3,09 ^3,10 ^3,11 ^3,12 ^3,13 ^3,14 ^3,15 ^3,16 ^3,17 ^3,18 ^3,19 ^3,20 ^3,21 ^3,22 ^3,23 ^3,24 ^3,25 ^3,26 ^3,27 ^3,28 ^3,29 ^3,30 ^3,31 ^3,32 ^3,33 ^3,34 ^3,35 ^3,36 ^3,37 ^3,38 ^3,39 ^3,40 ^3,41 ^3,42 ^3,43 ^3,44 ^3,45 ^3,46 ^3,47 ^3,48 ^3,49 ^3,50 ^3,51 ^3,52 ^3,53 ^3,54 ^3,55 ^3,56 ^3,57 ^3,58 ^3,59 ^3,60 ^3,61 ^3,62 ^3,63 ^3,64 ^3,65 ^3,66 ^3,67 ^3,68 ^3,69 ^3,70 ^3,71 ^3,72 ^3,73 ^3,74 ^3,75 ^3,76 ^3,77 ^3,78 ^3,79 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea.

[:27-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 Maddison Project Database 2020 (Bolt and van Zanden, 2020).

[:28-5] 5,0 ^5,1 "Economic Growth".

[6] Patrono:Cita pubblicazione

[7] 
Luzzati
p. 9
.

[8] 
Luzzati
pp. 10-11
.

[:2-9] 9,0 ^9,1 ^9,2 ^9,3
Cipolla, 1997
.

[10] 
Luzzati
p. 12
.

[11] 
Luzzati
pp. 12-14
.

[:29-12] 12,0 ^12,1 ^12,2 ^12,3 ^12,4 ^12,5 ^12,6 ^12,7 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 94-103.

[:25-13] 13,00 ^13,01 ^13,02 ^13,03 ^13,04 ^13,05 ^13,06 ^13,07 ^13,08 ^13,09 ^13,10 Alessandro Di Muro, La terra, il mercante e il sovrano: Economia e società nell’VIII secolo longobardo..

[14] 
Luzzati
p. 15
.

[:26-15] 15,0 ^15,1
Luzzati
pp. 18-19
.

[16] 
Luzzati
pp. 21-23
.

[17] 
Luzzati
pp. 23-24
.

[18] 
Luzzati
pp. 24-26
.

[:36-19] 19,0 ^19,1 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 122-125.

[:30-20] 20,0 ^20,1 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 159.

[21] Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 171-172.

[22] Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.206.

[23] Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 171.

[:37-24] 24,0 ^24,1 ^24,2 ^24,3 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 215-217.

[:38-25] 25,0 ^25,1 Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea.

[:3-26] 26,00 ^26,01 ^26,02 ^26,03 ^26,04 ^26,05 ^26,06 ^26,07 ^26,08 ^26,09 ^26,10 ^26,11
Zamagni, 2005
.

[:31-27] 27,0 ^27,1 ^27,2 ^27,3 ^27,4 ^27,5 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.175.

[:32-28] 28,0 ^28,1 ^28,2 ^28,3 ^28,4 ^28,5 ^28,6 ^28,7 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.218-222.

[:33-29] 29,0 ^29,1 ^29,2 ^29,3 ^29,4 ^29,5 ^29,6 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.252-257.

[30] Patrono:Cita pubblicazione

[31] "Economic Growth".

[:4-32] Storia di Genova : dalle origini ai nostri giorni.

[:40-33] 33,0 ^33,1 ^33,2 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 191-194.

[34] Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, pp. 198-199.

[:5-35] 35,0 ^35,1 ^35,2 "Il mulino da seta bolognese (o rotondo)".

[:34-36] 36,0 ^36,1 ^36,2 ^36,3 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.179-182.

[37] "Il segreto del mulino da seta alla bolognese".

[38] Atlante tematico d'Italia, Touring Club Italiano, 1990..

[TCI-39] Atlante tematico d'Italia, Touring Club Italiano, 1990.

[:6-40] 
Toniolo e Bastasin, 2020
.

[:35-41] 41,0 ^41,1 ^41,2 ^41,3 ^41,4 ^41,5 Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p.182-185.

[CM125-42] 42,0 ^42,1
Conca Messina
pp. 125-126
.

[43] 
Conca Messina
p. 127
.

[44] 
Conca Messina
pp. 129-130
.

[45] 
Conca Messina
p. 130
.

[CM128-46] 46,0 ^46,1
Conca Messina
pp. 128-129
.

[CM131-47] 47,0 ^47,1 ^47,2
Conca Messina
pp. 131-132
.

[:17-48] 48,0 ^48,1 ^48,2 ^48,3
Felice, 2016
.

[49] LA PRODUZIONE INDUSTRIALE DELLE REGIONI D’ITALIA, 1861-1913: UNA RICOSTRUZIONE QUANTITATIVA, Stefano Fenoaltea e Carlo Ciccarelli.

[50] Paolo Malanima, Dalla crescita medievale alla crescita contemporanea, p. 343-348.

[:8-51] 51,0 ^51,1 ^51,2 ^51,3 ^51,4 ^51,5 "Origine divario nord sud".

[52] Appendice statistica online Indice delle tabelle e delle figure, Emanuele Felice.

[:22-53] 53,0 ^53,1 ^53,2 ^53,3 Atlante Storico, le garzantine, Herman Hilgem Kinder.

[54] Giuseppe Talamo, CARLO ALBERTO, re di Sardegna, in Dizionario biografico degli italiani, vol. 20, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1977..

[:10-55] 55,00 ^55,01 ^55,02 ^55,03 ^55,04 ^55,05 ^55,06 ^55,07 ^55,08 ^55,09 ^55,10 ^55,11 Un Regno che é stato grande, Gianni Oliva.

[:1-56] 56,00 ^56,01 ^56,02 ^56,03 ^56,04 ^56,05 ^56,06 ^56,07 ^56,08 ^56,09 Un regno che é stato grande, Gianni Oliva.

[:15-57] 57,0 ^57,1 Ferdinando Renda, Bernardo Tanucci e i beni dei gesuiti, Catania, Università di Catania-facoltà di lettere e di filosofia, 1970, p. 78..

[:16-58] 58,0 ^58,1 Carlo di Borbone, Guido Belmonte - Edoardo Vitale.

[59] Storia della Sicilia medievale e moderna, cit., vol II, p. 402 Denis Mack Smith.

[60] .

[:19-61] 61,0 ^61,1 ^61,2 [A. L. Sannino, Famiglia, matrimonio, diuorzio in Basilicata, in Il Mezzogiorno e la Basilicata fra l'età giacobina e il decennio francese (Atti del Convegno di Maratea, 8-10 giugno 1990), a cura di A. Cestaro-A. Lerra, II, Venosa 1992, p. 372].

[62] Erica Mannucci Joy, La Rivoluzione francese, Carocci, 2002..

[63] Anes, Gonzalo, El antiguo régimen: los Borbones, 2ª. Ed., Madrid, Alianza Editorial/Alfaguara, 1976..

[64] [Giuseppe Cirillo, Verso la trama sottile. Feudo e protoindustria nel Regno di Napoli (secc. XVI-XIX), Roma 2012, p. 58].

[65] [Francesco Barra, Lo “Stato” Feudale degli Imperiale di Sant’Angelo, in Cirillo, Verso la trama sottile, cit., p. 55].

[66] [G. Galanti, Nuova descrizione storica e geografica delle Sicilie, vol., I, Napoli 1787, p. 239].

[:18-67] 67,0 ^67,1 ^67,2 ^67,3 ^67,4 ^67,5 John A. Davis, Società e imprenditori nel Regno borbonico 1815-1860..

[:20-68] 68,0 ^68,1 ^68,2 Industria società e classe operaia nelle provincie napoletane nella prima metà dell’Ottocento, Tommaso Pedio.

[:14-69] 69,0 ^69,1 ^69,2 Domenico De Marco, Contributo alla storia del Banco di Napoli. Dalle origini all'unità d'Italia..

[:23-70] 70,0 ^70,1 Paola Avallone, Prestare ai poveri. Il credito su pegno e i monti di pietà in area mediterranea (secoli XV-XIX).

[71] Il R Bomba, Giuseppe Campolieti, p. 208..

[:9-72] 72,0 ^72,1 ^72,2 ^72,3 Gli Ultimi Borboni di Napoli, Harold Acton.

[:11-73] 73,0 ^73,1 "La Ferdinando I".

[74] Patrono:Cita news

[75] "Lanificio regno delle due sicilie".

[:7-76] 76,0 ^76,1 ^76,2 ^76,3 ^76,4 ^76,5 ^76,6 Il sangue del sud, Giordano Bruno Guerri.

[77] IG. DE SANCTIS, Stato della popolazione del regno delle Due Sicilie messo in confronto tra gli anni 1828 e 1843, Napoli 1845..

[78] Luca de Samuele Cagnazzi “Saggio sulla popolazione del regno di Puglia: nei passati tempi e nel presente“.

[:21-79] 79,0 ^79,1 A. Di Blasi, La proprietà fondiaria nella Sicilia centro-orientale. Considerazioni geografiche, Catania 1968, pp. 12-13, p. VIII.

[80] Giuseppe Lo Giudice, Comunità rurali della Sicilia moderna. Bronte (1747-1853), Catania 1969.

[:12-81] 81,0 ^81,1 ^81,2 ^81,3 ^81,4 ^81,5 ^81,6 ^81,7 L'economia italiana dall'unità alla grande guerra, Stefano Fenoaltea..

[:13-82] 82,0 ^82,1 ^82,2 Zamagni, Comments on the Paper by Emanuele Felice, p. 81..

[ReferenceA-83] 83,0 ^83,1 Breve storia dell'Italia meridionale, Pietro Bevilacqua..

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]