Papiamento

De Wikipedia, le encyclopedia libere
Saltar a: navigation, cercar

Papiamento (o Papiamentu) es un lingua official de le insulas Caribe que esseva colonias de Nederland: Aruba, Bonair, Curasau, e San Marten. Illo es un lingua creol que es derivate del linguas portugese e espaniol, con contributiones de lingua nederlandese, lingua anglese, linguas arahuac, e linguas de Africa Occidental. Le nomine del lingua es de papear ("confabular", "confabulation") de portugese.

Papiamento habe duo systemas de ortographia. In Aruba, on usa un ortographia que es plus proxime le ortographia original in portugese, espaniol, o nederlandese. In le altere insulas, on usa un ortographia plus proxime al pronunciation. Pro iste ration, on dice "papiamentu" in loco de "papiamento". Hic, le exemplos usa le secunde ortographia.

Vocales[modificar | modificar fonte]

  • A - [ɑ] como A in interlingua; multo curte ante L e U.
  • E - [e] como E in interlingua; [ɪ] como I in anglese "in" ante X.
  • È - [æ] como A in anglese "cat"
  • I - [i] como I in interlingua; como I in anglese "in" in alcun parolas de nederlandese; [j] como Y in anglese "yes" in diphthongos (ia, ie, io, iu, ai, ei, oi).
  • O - [o] como O in interlingua.
  • Ò - [ɒ] como O in anglese "not".
  • U - [u] como U in interlingua; [w] como W in anglese "when" in diphthongos (ua, ue, ui, uo, au, eu, ou).

Consonantes[modificar | modificar fonte]

  • B - [b] como B in interlingua.
  • C - ante I o E, [s] como S; [k] como C in interlingua in altere casos.
    • CH - [tʃ] como CH in anglese o espaniol.
    • CI ante altere vocales - [ʃ] como CH in charme in interlingua.
  • D - [d] como D in interlingua.
    • DJ - [dʒ] como J in anglese John.
  • G - ante I o E, [h] como H in anglese; [g] como G in interlingua in altere casos.
    • GU ante I o E, [g] como G in interlingua.
  • H - [h] como H in anglese.
  • J - [j] como I in io in interlingua.
  • K - [k] como K in interlingua.
  • L - [l] como L in interlingua.
  • M - [m] como M in interlingua.
  • N - [n] como N in interlingua; [ŋ] como NG in anglese al fin de un syllaba o parola.
  • Ñ - [ɲ] como Ñ in espaniol o NI in interlingua.
  • P - [p] como P in interlingua.
  • Q - [k] como C; solmente usate ante I o E; ma le uso de K es preferite.
  • R - [ɾ] como R in anglese.
  • S - [s] como S in interlingua.
    • SH - [ʃ] como X como CH in charme in interlingua.
    • SI ante altere vocales - [ʃ] como como CH in charme in interlingua in alcun casos.
  • T - [t] como T in interlingua.
  • V - [f] como F in interlingua in alcun parolas de nederlandese; [b] como B in interlingua in alcun parolas de espaniol; como V in interlingua in alcun parola de anglese.
  • W - [w] como W in anglese.
  • X - [ks] como X in interlingua.
  • Y - [j] como Y in io in interlingua.
  • Z - [z] como Z in interlingua.
    • ZJ - [ʒ] como J in interlingua.

Accento[modificar | modificar fonte]

  • In parolas que fini in un vocale, le accento es al syllaba ante le syllaba ultime.
  • In parolas que fini in un consonante, le accento es al syllaba ultime, excepte pro alcun parolas de espaniol que fini in -er in papiamento, ma fini in -re in espaniol. In iste casos, le accento es al syllaba ante le syllaba ultime.
  • Si un parola non seque iste regulas, le vocal accentuate es indicate per un accento (´).
  • Parolas interrogative habe sempre un accento.
  • Verbos de duo syllabas non habe un accento clar.

Substantivos[modificar | modificar fonte]

  • Papiamento habe duo articulos, que precede le substantivo:
    • E - le
    • Un - un
  • Illo habe etiam multe altere determinantes, que son identic al pronomines in basso.
  • Le plural es indicate per suffixo -nan al substantivo.
    • Il debe notar que -nan non es usate in omne caso, ma solmente quando on ha besonio de clari le plural.
  • Generalmente, si on vole indicar le sexo de un persona o animal, on junge le parolas pro "homine" e "femina" post le substantivo:
    • Yiu muhé - filia
    • Yiu homber - filio
    • Mucha muhé - infante feminin
    • Mucha homber - infante masculin

Pronomines[modificar | modificar fonte]

  • Mi - io
  • Bo - tu
  • É - ille, illa, illo
  • Nos - nos
  • Boso - vos
  • Nan - illes, illas, illos
  • Le pronomines non cambia quando on usa los como un objecto o post un preposition. Ma, pro indicar le "objecto indirecte" (dative), le pronomine es suffixate al verbo:
    • Mi ta dunabo - Io da a te
    • Bo ta bisami - Tu dice a me
  • Le pronomine é, quando on usate lo como un objecto "directe" (accusativo), es etiam suffixate al verbo:
    • Me ta tum'é - Io prende lo
    • Me ta cumpr'é - Io compra lo
  • Le duo regulas precedente pote esser combinate:
    • É ta dunam'é - Ille da lo a me
    • É ta duna'élé - Ille da lo a illa
  • sub accento, mi deveni ami, e bo deveni abo.
  • É non es usate como un pronomine indefinite:
    • Ta yobi hopi - Il pluve multo
  • Le pronomines reflexive son le identic como le pronomines simple, o on pote junger mes :
    • mi mes, bo mes,... nan mes - io mesme, tu mesme,... se mesme
  • Pro indicar mutualitate, usa otro:
    • Nan ta odio otro - Illos odia le un le altere

Possession[modificar | modificar fonte]

  • Le determinantes de possession son identic parolas como le pronomines, juncte ante le objecto possedite, excepte que on usa su in loco de é.
  • Señor su, Señora su - usate pro politessa in loco de su simple.
  • Le pronomines de possession son di plus le pronomine:
    • É ta di mi - Illo es le mie
  • Pro di é, on usa di djé.

Pronomines interrogative[modificar | modificar fonte]

  • Pronomines interrogative include:
    • cuá - qual
    • - que
    • kén, kénde - qui
    • cón - como
    • únda - ubi
    • cuántu - quante
    • pakíko - proque
  • Iste pronomines normalmente comencia le phrase.
  • Papiamento non habe un sol parola pro "quando". In su loco, illo usa expressiones plus exacte:
    • kí ora? - que hora?
    • kí dia? - que die?
    • kí tempu? - que tempore?
    • kí aña? - que anno?
  • Si un question non habe un pronomine interrogative, le ordine es identic como phrases affirmante:
    • Bo ta bai cas. - Tu vade a casa.
    • Bo ta bai cas? - Tu vade a casa?

Adjectivos[modificar | modificar fonte]

  • Adjectivos non cambia, e illos generalmente seque le substantivo.
  • Le comparation de adjectivos es simple:
    • bunita - belle
    • mas bunita - plus belle
      • É ta mas bunita cu mi - Illa es plus belle que me
    • di mas bunita - le plus belle
    • mashá bunita - multo belle
    • casi bunita - quasi belle

Negation[modificar | modificar fonte]

  • Negation in papiamento es indicate per no, ponite ante le parola negate.
  • Papiamento permitte le uso de negationes duple:
    • Me no tin nada - Me habe nihil.

Adverbios[modificar | modificar fonte]

  • Adverbios seque le verbos que illos altera, ma precede le adjectivos que illos altera.
  • Exemplos de adverbios de tempore:
    • awor, awe, ayera, paden, etc.
  • Exemplos de adverbios de modo:
    • bon, malu, mihó, pió, etc.
  • Exemplos de adverbios de quantitate:
    • muchu, poco, basta, mas, menos, etc.

Prepositiones[modificar | modificar fonte]

  • Formulas de preposition seque communmente le parolas que illos altera. Exemplos de prepositiones:
    • di - de
    • cu - con; etiam usate pro "e" con personas, e pro "que" e "qual".
    • na - a (un cosa)
    • cerca - a (un persona)
    • den - in
    • pa - pro
    • for - de (al externe)
    • dilanti - ante
    • tras - post

Ligamines externe[modificar | modificar fonte]

Wikipedia
Le Papiamento ha su proprie edition de Wikipedia.